Zdrowie dziecka

Zespół niespokojnych nóg u dzieci: jak odróżnić go od bólów wzrostowych

2024-11-22
Zaktualizowano:
23 min czytania
Małgorzata Sieczkowska

Zespół niespokojnych nóg (RLS) ma około 2 na 100 dzieci w wieku 8-17 lat, a bóle wzrostowe nawet 37 na 100 dzieci w wieku 4-6 lat, i właśnie z nimi RLS najczęściej się myli: dziecko z RLS czuje przymus ruszania nogami w spoczynku, który mija, gdy wstanie i pochodzi, a ból wzrostowy nie ustępuje od ruchu. Według wyliczenia redakcji w szkole liczącej 500 uczniów może być około 10 dzieci z RLS, czyli statystycznie jedno na dwie klasy. Poniżej: jak rozpoznać objawy w słowach dziecka, czym RLS różni się od bólów wzrostowych, dlaczego wynik ferrytyny „w normie” nie zamyka sprawy i co pomaga dziecku zasnąć.

Nogi, które nie dają zasnąć – sedno problemu

  • RLS rozpoznaje się na podstawie czterech objawów opisanych przez dziecko własnymi słowami; nie ma badania krwi ani obrazowego, które go potwierdza.
  • Bóle wzrostowe to ból, a RLS to przede wszystkim przymus ruchu, który mija, gdy dziecko chodzi.
  • Według wytycznych AASM z 2025 roku dziecku z RLS warto zbadać ferrytynę, a żelazo rozważa się, gdy wynik jest poniżej 50 ng/ml.
  • Kofeina, część leków przeciwalergicznych i przeciwdepresyjnych oraz nieleczony bezdech senny nasilają objawy i usuwa się je w pierwszej kolejności.

Czym jest zespół niespokojnych nóg u dziecka i jak często występuje?

Zespół niespokojnych nóg u dziecka to neurologiczne zaburzenie czucia i ruchu: w spoczynku, głównie wieczorem i w nocy, w nogach pojawia się nieprzyjemne uczucie i przymus poruszania nimi, a ruch daje ulgę. W największym badaniu populacyjnym (Peds REST, ponad 10 tysięcy rodzin w USA i Wielkiej Brytanii) pewne RLS stwierdzono u 1,9% dzieci w wieku 8-11 lat i 2% nastolatków w wieku 12-17 lat.

Objawy umiarkowanie lub bardzo uciążliwe, występujące co najmniej 2 razy w tygodniu, miało w tym badaniu 0,5% młodszych dzieci i 1% nastolatków. Choroba ma inną nazwę w nowszych publikacjach: chorobę Willisa-Ekboma. Lekarze wyróżniają postać pierwotną, w dużej mierze dziedziczną, i wtórną, związaną na przykład z niedoborem żelaza albo przewlekłą chorobą nerek. Przeważa postać pierwotna, którą według pracy źródłowej rozpoznaje się u 65-75% chorych. W Peds REST w ponad 70% rodzin dzieci z RLS co najmniej jeden biologiczny rodzic zgłaszał objawy niespokojnych nóg, a w 16% oboje rodzice.

Od dawna wiadomo też, że RLS bywa przeoczany. Już w XIX wieku nocne bóle kończyn u dzieci nazwano „bólami wzrostowymi”, a w 1975 roku szwedzki neurolog K.A. Ekbom zwrócił uwagę, że część tych dzieci ma w rzeczywistości objawy niespokojnych nóg. Autorzy pracy z Kliniki Neurologii Rozwojowej Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku podkreślali, że danych o częstości RLS u polskich dzieci praktycznie nie ma.

Populacja Odsetek w badaniach Klasa 25 uczniów Szkoła 500 uczniów
Dzieci i nastolatki z pewnym RLS (8-17 lat) około 2% 0,5 dziecka (1 na 2 klasy) około 10 dzieci
RLS umiarkowanie lub bardzo uciążliwy, co najmniej 2 razy w tygodniu (8-17 lat) 0,5-1% 0,1-0,25 dziecka 2-5 dzieci
Bóle wzrostowe (4-6 lat) około 37% 9 dzieci w grupie przedszkolnej nie dotyczy
Tab. 1. Ile dzieci z RLS i bólami wzrostowymi można spotkać w jednej klasie lub szkole. Odsetki z badań Peds REST (2007, USA i Wielka Brytania) oraz Evansa i Scutter (2004, Australia Południowa: 36,9%) (przeliczenia: redakcja).

Według wyliczenia redakcji na każde dziecko szkolne z RLS przypada w przedszkolu kilkanaście dzieci z bólami wzrostowymi (37% wobec 2%). Pokazuje to, dlaczego lekarz i rodzic najpierw myślą o bólach wzrostowych i dlaczego RLS łatwo przeoczyć, gdy objawy nie pasują do typowego obrazu.

Jak dziecko opisuje objawy RLS i jakie są kryteria rozpoznania?

Dziecko rzadko mówi „mam niespokojne nogi”; w europejskim badaniu z 2013 roku dzieci z RLS mówiły o „mrówkach albo pająkach w nogach”, o tym, że „nogi chcą kopać” albo że „muszę je rozciągnąć”. Według zaktualizowanych w 2013 roku kryteriów International Restless Legs Syndrome Study Group (IRLSSG) rozpoznanie wymaga spełnienia czterech warunków, a najważniejszy jest opis podany przez samo dziecko.

  1. Przymus poruszania nogami, zwykle z nieprzyjemnym uczuciem w nogach.
  2. Objawy zaczynają się lub nasilają w spoczynku, gdy dziecko leży lub siedzi, na przykład w samochodzie, w kinie albo podczas odrabiania lekcji.
  3. Ruch daje ulgę, przynajmniej na czas chodzenia, przebierania nogami lub rozciągania.
  4. Objawy są silniejsze wieczorem lub w nocy niż w ciągu dnia.

Do tego dochodzi warunek piąty: objawów nie wyjaśnia lepiej inna przyczyna, na przykład kurcze, niewygodna pozycja, bóle mięśni, zapalenie stawów, obrzęk albo nawykowe stukanie stopą. W badaniu A. de Weerda i współpracowników tylko 52% z 31 dzieci z RLS opisało dolegliwości podobnie do czterech pytań diagnostycznych, a pozostałe używały barwnych określeń, dlatego kryteria dla dzieci każą zwracać uwagę na słownictwo dziecka.

Co mówi dziecko Co może oznaczać O co dopytać
„Mrówki w nogach”, „pająki na nogach” nieprzyjemne czucie typowe dla RLS czy mija, gdy wstanie i pochodzi
„Nogi chcą kopać”, „muszę je rozciągnąć” przymus ruchu, główny objaw RLS czy pojawia się, gdy leży lub siedzi
„Kopać”, „wiercą się” (młodsze dzieci) określenia częstsze u dzieci poniżej 11 lat czy dzieje się to wieczorem, w bezruchu
„Mrowi” (nastolatki) określenie częstsze u nastolatków czy dotyczy nóg i mija przy ruchu
„Boli mnie łydka” ból wzrostowy albo RLS opisany jako ból czy pomaga masaż, czy chodzenie
Tab. 2. Określenia, których używają dzieci z RLS, i pytania porządkujące wywiad (na podstawie badania A. de Weerda i wsp. z 2013 roku oraz kryteriów IRLSSG 2013).

Kryteria IRLSSG wymieniają też cechy, które wzmacniają podejrzenie, choć nie są konieczne: RLS u rodzica lub rodzeństwa, zaburzenia snu i okresowe ruchy kończyn w czasie snu (PLMS). Według Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Snu (ICSD-3) u dzieci za nieprawidłowe uznaje się więcej niż 5 takich ruchów na godzinę snu, a u dorosłych więcej niż 15. W badaniu de Weerda nieprawidłowy wskaźnik PLMS miało 81% dzieci z RLS.

Bóle wzrostowe czy zespół niespokojnych nóg: po czym je odróżnić?

Bóle wzrostowe od zespołu niespokojnych nóg najłatwiej odróżnić po reakcji na ruch: w RLS chodzenie lub przebieranie nogami przynosi ulgę od razu, a w bólach wzrostowych ruch nie zmienia bólu, pomaga za to masaż i uspokojenie dziecka. Drugą wskazówką jest charakter dolegliwości: w bólach wzrostowych dziecko mówi o bólu, w RLS raczej o przymusie ruchu i dziwnym uczuciu.

Porównanie zespołu niespokojnych nóg i bólów wzrostowych u dzieci w sześciu pytaniach: odczucia, pora, reakcja na ruch, sen, wiek i rodzina
Ryc. 1. Sześć pytań, które pomagają odróżnić zespół niespokojnych nóg od bólów wzrostowych.

Bóle wzrostowe dotyczą głównie dzieci w wieku 3-12 lat, ze szczytem około 6. roku życia. Prawie zawsze obejmują obie nogi, najczęściej goleni, łydki, uda lub doły podkolanowe, nie dotyczą stawów i nie zostawiają śladu w badaniu lekarskim. Pojawiają się późnym popołudniem lub w nocy, często po aktywnym dniu, mogą wybudzać dziecko z płaczem, a rano dziecko prawie zawsze nie odczuwa już bólu. Mimo nazwy nie wynikają z rośnięcia, a ich przyczyna pozostaje nieznana.

Oba stany mogą występować u jednego dziecka. Przegląd A.S. Waltersa z 2002 roku wykazał, że nie wszystkie dzieci z „bólami wzrostowymi” mają RLS, ale w części opisów pojawiają się cechy typowe dla RLS: dolegliwości w nogach, pocieranie nóg dla ulgi, nasilenie w nocy i zaburzenia snu. W badaniu Peds REST bóle wzrostowe w wywiadzie miało 80,6% dzieci z RLS i 63,2% dzieci bez RLS. Gdy rodzic nie jest pewny, najwięcej daje dziennik z 2 tygodni: pora objawów, słowa dziecka i to, co przyniosło ulgę.

Kiedy ból nóg w nocy wymaga pilnej wizyty u lekarza?

Ból nóg w nocy wymaga pilnej wizyty, gdy jest jednostronny, pojawia się rano lub w ciągu dnia, dotyczy stawu, towarzyszy mu kulenie, obrzęk, gorączka, bladość, siniaki albo chudnięcie. Według materiałów Kliniki Onkologii Dziecięcej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego ból kostny występuje u około połowy dzieci z białaczką i bywa mylony z bólami wzrostowymi.

  • ból tylko w jednej nodze albo zawsze w tym samym miejscu
  • ból rano albo ograniczający aktywność dziecka
  • ból, obrzęk, zaczerwienienie lub ograniczenie ruchu w stawie
  • kulenie, niechęć do chodzenia, potykanie się
  • gorączka bez uchwytnej przyczyny trwająca dłużej niż 3 dni lub nawracająca
  • bladość, łatwe siniaczenie, wybroczyny, nocne poty
  • spadek masy ciała o ponad 10% w ciągu 6 miesięcy bez zmiany diety

Żaden z tych objawów nie pasuje ani do bólów wzrostowych, ani do RLS, a o zakresie badań decyduje lekarz. Przy typowym obrazie jest odwrotnie: w badaniu A.A. Asadi-Pooyi i M.R. Bordbara (100 dzieci z bólami wzrostowymi i 150 zdrowych) wyniki morfologii, OB, wapnia, fosforu, fosfatazy zasadowej i czynnika reumatoidalnego nie różniły się między grupami, więc bóle wzrostowe rozpoznaje się na podstawie wywiadu i badania lekarskiego.

Co jeszcze może przypominać niespokojne nogi u dziecka?

Niespokojne nogi u dziecka mogą przypominać kurcze mięśni, dyskomfort z powodu niewygodnej pozycji, bóle mięśni, zapalenie stawów, zaburzenie okresowych ruchów kończyn (PLMD), zaburzenie niespokojnego snu, nawykowe stukanie stopą oraz ADHD. W każdym z tych stanów brakuje przynajmniej jednego z czterech kryteriów RLS albo inna przyczyna lepiej tłumaczy objawy.

Stan Czym różni się od RLS Kto rozpoznaje
Kurcze mięśni nagły, bolesny skurcz mięśnia łydki, a nie przymus ruchu pediatra
Zaburzenie okresowych ruchów kończyn (PLMD) rytmiczne ruchy nóg w czasie snu, których dziecko nie pamięta; brak przymusu ruchu na jawie polisomnografia w poradni snu
Zaburzenie niespokojnego snu co najmniej 5 dużych ruchów ciała na godzinę snu, co najmniej 3 noce w tygodniu przez 3 miesiące, z wyraźnym wpływem na funkcjonowanie dziecka; kryteria dotyczą wieku 6-18 lat polisomnografia z wideo
ADHD niepokój całego ciała w ciągu dnia, niezależny od pory i od leżenia psychiatra dziecięcy, psycholog
Nawykowe stukanie stopą brak nieprzyjemnego uczucia i przymusu; dziecko łatwo przerywa ruch wywiad
Zapalenie stawów, obrzęk, bóle mięśni ból w określonym miejscu, często także w dzień pediatra, ortopeda, reumatolog
Tab. 3. Stany mylone z zespołem niespokojnych nóg u dzieci (na podstawie kryteriów IRLSSG 2013, kryteriów zaburzenia niespokojnego snu IRLSSG 2020 i przeglądu P.H. Stubbs i A.S. Waltersa z 2020 roku).

Jaki jest związek zespołu niespokojnych nóg z ADHD i snem?

Zespół niespokojnych nóg i ADHD często występują razem: w przeglądzie S. Cortese i współpracowników z 2005 roku objawy RLS miało do 44% dzieci z ADHD, a objawy ADHD do 26% osób z RLS. Część tego związku tłumaczy niedosypianie, bo dziecko, które długo nie może zasnąć i często się budzi, w ciągu dnia bywa rozdrażnione, nieuważne i paradoksalnie nadruchliwe.

Badacze rozważają też wspólne podłoże obu zaburzeń, czyli zaburzenia przekaźnictwa dopaminowego i niskie zapasy żelaza. Dla rodzica wniosek jest praktyczny: jeśli dziecko z podejrzeniem ADHD ma też kłopot z zasypianiem i skarży się na nogi wieczorem, warto powiedzieć o tym lekarzowi przed rozpoczęciem leczenia. Niektóre leki stosowane w psychiatrii dziecięcej, na przykład przeciwdepresyjne z grupy SSRI, mogą nasilać RLS.

Skutki nierozpoznanego RLS wykraczają poza noc. W badaniu Peds REST zaburzenia snu miało 69,4% dzieci z RLS wobec 39,6% dzieci bez RLS, a 49,5% przypisywało objawom negatywny wpływ na nastrój. Autorzy pracy źródłowej wymieniają też drażliwość, senność w ciągu dnia i kłopoty z koncentracją w szkole. Jeśli problemy szkolne pojawiły się razem z trudnym zasypianiem, rozmowę warto zacząć od pielęgniarki lub higienistki szkolnej, której rolę opisujemy w przewodniku o opiece zdrowotnej w szkole.

Dlaczego ferrytyna „w normie” nie wyklucza niedoboru żelaza przy RLS?

Ferrytyna „w normie” nie wyklucza problemu, bo dla dziecka z RLS wytyczne Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu (AASM) z 2025 roku zalecają rozważenie żelaza już przy wyniku poniżej 50 ng/ml, a dolna granica norm laboratoryjnych i próg niedoboru żelaza według WHO są kilkakrotnie niższe. WHO rozpoznaje niedobór żelaza przy ferrytynie poniżej 12 ng/ml u dziecka do 5 lat i poniżej 15 ng/ml u dziecka starszego.

Próg ferrytyny Kogo dotyczy i co oznacza Ile razy niższy od 50 ng/ml
poniżej 12 ng/ml niedobór żelaza według WHO, dziecko poniżej 5 lat 4,2 raza
poniżej 15 ng/ml niedobór żelaza według WHO, dziecko od 5 lat 3,3 raza
poniżej 50 ng/ml dziecko z RLS: wytyczne AASM zalecają suplementację żelaza próg odniesienia
75 ng/ml i mniej dorosły z RLS: wytyczne AASM zalecają żelazo doustne lub dożylne 1,5 raza wyższy
Tab. 4. Progi ferrytyny w surowicy: niedobór żelaza według WHO a próg leczenia RLS według AASM (przeliczenia: redakcja).
Skala stężenia ferrytyny od 0 do 100 ng/ml z progami 12 i 15 ng/ml niedoboru żelaza według WHO, 50 ng/ml dla dziecka z RLS i 75 ng/ml dla dorosłego
Ryc. 2. Progi ferrytyny: niedobór żelaza według WHO oraz progi leczenia RLS według AASM.

Wynik ferrytyny warto czytać razem z wysyceniem transferyny i morfologią, bo ferrytyna rośnie przy infekcji i stanie zapalnym. Według WHO u dziecka z infekcją lub stanem zapalnym na niedobór żelaza może wskazywać już ferrytyna poniżej 30 ng/ml. Wytyczne AASM zalecają pobranie krwi rano i odstawienie preparatów żelaza oraz produktów nim wzbogacanych na co najmniej 24 godziny przed badaniem.

Decyzję o leczeniu, dawce i czasie podawania żelaza podejmuje lekarz. Dowody na skuteczność żelaza u dzieci z RLS są słabe, co zaznaczają zarówno IRLSSG (2018), jak i AASM, która wydała tu jedynie warunkową rekomendację. Preparaty żelaza przechowuj poza zasięgiem dzieci: według amerykańskiej FDA przypadkowe przedawkowanie produktów z żelazem jest jedną z głównych przyczyn śmiertelnych zatruć u dzieci poniżej 6 lat. Zawartość żelaza elementarnego czyta się z etykiety podobnie jak dawkę witaminy, o czym piszemy w poradniku o witaminie D dla dzieci.

Jak wygląda diagnostyka niespokojnych nóg u dziecka w Polsce?

Diagnostykę zaczyna pediatra lub lekarz rodzinny: zbiera wywiad według czterech kryteriów RLS, bada dziecko i zleca podstawowe badania krwi, a w razie wątpliwości kieruje do neurologa dziecięcego lub poradni zaburzeń snu. RLS rozpoznaje się na podstawie wywiadu, a polisomnografia lub aktygrafia pomaga, gdy obraz jest niejasny, na przykład przy różnicowaniu z bólami wzrostowymi albo podejrzeniu PLMD lub bezdechu sennego.

  1. Prowadź dziennik przez 2 tygodnie. Zapisuj porę objawów, słowa dziecka, to, co przyniosło ulgę, godzinę zaśnięcia i liczbę wybudzeń. Zanotuj też kofeinę, leki i dni z dużą aktywnością.
  2. Umów wizytę u pediatry. Weź dziennik i listę leków oraz suplementów. Powiedz, czy ktoś w rodzinie ma podobne objawy wieczorem.
  3. Wykonaj badania krwi. Wytyczne AASM zalecają ferrytynę i wysycenie transferyny, które oblicza się z żelaza i całkowitej zdolności wiązania żelaza; lekarz zwykle dołącza morfologię, a inne badania zleca zależnie od wywiadu. Krew pobiera się rano, bez preparatów żelaza od 24 godzin.
  4. Omów wynik ferrytyny. Zapytaj, czy wynik jest poniżej 50 ng/ml i czy u twojego dziecka lekarz rozważa żelazo. Sama informacja „w normie” nie wystarczy.
  5. Skonsultuj się ze specjalistą, gdy objawy nie ustępują. Neurolog dziecięcy potwierdza rozpoznanie i wyklucza inne przyczyny, a poradnia zaburzeń snu może wykonać polisomnografię lub aktygrafię.

Dziennik nocnych objawów nóg dziecka

Dwustronicowa karta do wydruku: 14 dni zapisu objawów i snu, cztery pytania kryteriów RLS, objawy alarmowe oraz lista pytań do lekarza.

Pobierz dziennik objawów

Co pomaga dziecku z zespołem niespokojnych nóg zasnąć?

Dziecku z zespołem niespokojnych nóg według autorów pracy źródłowej pomagają stałe pory snu, ruch w ciągu dnia, rozciąganie lub masaż nóg przed snem i zajęcie umysłu, na przykład czytaniem, oraz unikanie napojów z kofeiną wieczorem. Wytyczne AASM każą zacząć leczenie od usunięcia czynników nasilających, a dopiero potem rozważać żelazo i inne leki.

Czynnik Co zrobić Dlaczego
Kofeina bez coli, napojów energetycznych, herbaty i kawy wieczorem kofeinę AASM wymienia wśród czynników nasilających RLS
Leki przeciwhistaminowe zapytaj lekarza, czy lek jest konieczny albo czy można go zmienić AASM wymienia leki przeciwhistaminowe wśród czynników nasilających
Leki przeciwdepresyjne i leki blokujące dopaminę nie odstawiaj samodzielnie, omów objawy z lekarzem prowadzącym AASM wymienia leki serotoninergiczne i antydopaminergiczne wśród czynników nasilających
Chrapanie, przerwy w oddychaniu powiedz o tym pediatrze nieleczony bezdech senny nasila objawy
Nieregularny sen stała pora kładzenia się spać higienę snu zalecają autorzy pracy źródłowej
Długie siedzenie wieczorem przerwy na ruch, rozciąganie lub masaż nóg przed snem objawy zaczynają się w bezruchu, a ruch daje ulgę
Tab. 5. Czynniki nasilające zespół niespokojnych nóg i co z nimi zrobić (na podstawie wytycznych AASM 2025 i pracy K. Pienczk-Ręcławowicz i wsp.).

Ile aktywności potrzebuje dziecko w danym wieku, opisujemy w poradniku o aktywności fizycznej dzieci. Leki stosowane w RLS u dorosłych, takie jak gabapentyna, pregabalina czy leki dopaminergiczne, nie są zarejestrowane do leczenia RLS u dzieci, więc o ich użyciu decyduje wyłącznie specjalista, indywidualnie i po rozmowie z rodzicami.

Czy dziecko wyrośnie z zespołu niespokojnych nóg?

Dziecko nie zawsze wyrasta z zespołu niespokojnych nóg, bo objawy RLS mogą zacząć się w dzieciństwie i trwać całe życie, podczas gdy bóle wzrostowe mijają po okresie dzieciństwa. Według badania Peds REST około 25% dorosłych z RLS podaje, że pierwsze objawy pojawiły się między 10. a 20. rokiem życia.

Na przebieg można wpływać: według pracy źródłowej uzupełnienie żelaza u dziecka z niedoborem może złagodzić objawy, a nawet je usunąć, a higiena snu i unikanie kofeiny zmniejszają dolegliwości. RLS nie prowadzi do trwałych zaburzeń ruchu, a trafne rozpoznanie chroni przed błędnym leczeniem, na przykład lekami przeciwdepresyjnymi, które mogą objawy nasilić.

Jakie pytania o niespokojne nogi dziecka zadają rodzice?

Od jakiego wieku może wystąpić zespół niespokojnych nóg u dziecka?

Zespół niespokojnych nóg może zacząć się w każdym wieku, także u przedszkolaka, choć najwięcej danych dotyczy dzieci od 8. roku życia. W badaniu Peds REST pewne RLS miało 1,9% dzieci w wieku 8-11 lat i 2% nastolatków w wieku 12-17 lat.

Jak odróżnić zespół niespokojnych nóg od bólów wzrostowych?

Najprostsza wskazówka to reakcja na ruch: w RLS chodzenie przynosi ulgę od razu, w bólach wzrostowych ruch nie zmienia bólu, a pomaga masaż. Bóle wzrostowe dotyczą nawet 37% dzieci w wieku 4-6 lat, RLS około 2% dzieci w wieku 8-17 lat, a oba stany mogą występować razem.

Jaki poziom ferrytyny jest za niski przy niespokojnych nogach u dziecka?

Według wytycznych AASM z 2025 roku u dziecka z RLS suplementację żelaza rozważa się przy ferrytynie poniżej 50 ng/ml. Próg niedoboru żelaza według WHO jest znacznie niższy i wynosi 12 ng/ml u dzieci do 5 lat oraz 15 ng/ml u starszych.

Czy bóle wzrostowe mogą być objawem białaczki?

Typowe bóle wzrostowe są obustronne, wieczorne, nie dotyczą stawów i nie dają odchyleń w badaniu, więc nie są objawem białaczki. Ból kostny występuje jednak u około połowy dzieci z białaczką, dlatego ból jednostronny, poranny, z kuleniem, gorączką ponad 3 dni, bladością lub siniakami wymaga pilnej wizyty u lekarza.

Czy zespół niespokojnych nóg ma związek z ADHD?

Związek jest częsty: w przeglądzie z 2005 roku objawy RLS miało do 44% dzieci z ADHD, a objawy ADHD do 26% osób z RLS. Część zależności tłumaczy niedosypianie, a część prawdopodobnie wspólne podłoże, czyli zaburzenia dopaminowe i niskie zapasy żelaza.

Do jakiego lekarza iść z dzieckiem z niespokojnymi nogami?

Pierwszym krokiem jest pediatra lub lekarz rodzinny, który zbierze wywiad i zleci m.in. ferrytynę oraz wysycenie transferyny, najlepiej po 2 tygodniach prowadzenia dziennika objawów. Przy niejasnym obrazie lub braku poprawy kieruje do neurologa dziecięcego albo poradni zaburzeń snu.

Na jakich kryteriach IRLSSG i wytycznych AASM opiera się ten tekst?

Kryteria rozpoznania opisaliśmy według aktualizacji International Restless Legs Syndrome Study Group z 2013 roku, a postępowanie i progi ferrytyny według wytycznych Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu opublikowanych w 2025 roku oraz wytycznych IRLSSG dotyczących leczenia żelazem z 2018 roku. Progi niedoboru żelaza pochodzą z wytycznych WHO z 2020 roku, a objawy alarmowe z materiałów Kliniki Onkologii Dziecięcej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Punktem wyjścia była praca K. Pienczk-Ręcławowicz, E. Pilarskiej i J. Sławka z Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku. Przeliczenia w Tabeli 1 i Tabeli 4 wykonała redakcja. Wszystkie liczby sprawdziliśmy w publikacjach źródłowych. Tekst nie zastępuje porady lekarza.

Ostatnia aktualizacja: 26 października 2026 r.

Źródła

  • Picchietti D.L., Bruni O., de Weerd A. i wsp. Pediatric restless legs syndrome diagnostic criteria: an update by the International Restless Legs Syndrome Study Group. Sleep Med. 2013; 14(12): 1253-1259
  • Winkelman J.W., Berkowski J.A., DelRosso L.M. i wsp. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J. Clin. Sleep Med. 2025; 21(1): 137-152
  • Winkelman J.W., Berkowski J.A., DelRosso L.M. i wsp. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine systematic review, meta-analysis, and GRADE assessment. J. Clin. Sleep Med. 2025; 21(1): 153-199
  • Allen R.P., Picchietti D.L., Auerbach M. i wsp. Evidence-based and consensus clinical practice guidelines for the iron treatment of restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease in adults and children: an IRLSSG task force report. Sleep Med. 2018; 41: 27-44
  • World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO, 2020
  • Picchietti D., Allen R.P., Walters A.S., Davidson J.E., Myers A., Ferini-Strambi L. Restless legs syndrome: prevalence and impact in children and adolescents – the Peds REST study. Pediatrics 2007; 120(2): 253-266
  • Cortese S., Konofal E., Lecendreux M. i wsp. Restless legs syndrome and attention-deficit/hyperactivity disorder: a review of the literature. Sleep 2005; 28(8): 1007-1013
  • Evans A.M., Scutter S.D. Prevalence of „growing pains” in young children. J. Pediatr. 2004; 145(2): 255-258
  • Klinika Onkologii Dziecięcej WUM. Na co zwrócić uwagę, gdy dziecko przychodzi do lekarza? Objawy alarmowe chorób nowotworowych u dzieci. Warszawa 2025
  • DelRosso L.M., Ferri R., Allen R.P. i wsp. Consensus diagnostic criteria for a newly defined pediatric sleep disorder: restless sleep disorder (RSD). Sleep Med. 2020; 75: 335-340
  • de Weerd A., Aricò I., Silvestri R. Presenting symptoms in pediatric restless legs syndrome patients. J. Clin. Sleep Med. 2013; 9(10): 1077-1080
  • Uziel Y., Hashkes P.J. Growing pains in children. Pediatr. Rheumatol. 2007; 5: 5
  • Walters A.S. Is there a subpopulation of children with growing pains who really have restless legs syndrome? A review of the literature. Sleep Med. 2002; 3(2): 93-98
  • Asadi-Pooya A.A., Bordbar M.R. Are laboratory tests necessary in making the diagnosis of limb pains typical for growing pains in children? Pediatr. Int. 2007; 49(6): 833-835
  • Stubbs P.H., Walters A.S. Tools for the assessment of pediatric restless legs syndrome. Front. Psychiatry 2020; 11: 356
  • Drakatos P., Olaithe M., Verma D. i wsp. Periodic limb movements during sleep: a narrative review. J. Thorac. Dis. 2021; 13(11)
  • U.S. Food and Drug Administration. 21 CFR 101.17(e): ostrzeżenie dla produktów zawierających żelazo
  • Pienczk-Ręcławowicz K., Pilarska E., Sławek J. Zespół niespokojnych nóg – niedoceniany problem zdrowotny u dzieci. Medycyna Wieku Rozwojowego

Piśmiennictwo pracy K. Pienczk-Ręcławowicz, E. Pilarskiej i J. Sławka (Klinika Neurologii Rozwojowej, Katedra Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku; Oddział Neurologii Szpitala św. Wojciecha w Gdańsku), na której oparto ten poradnik:

  1. Duchamp M. Maladies de la croissance. W: Levrault F.G. (red.) Memoires de Medecine Practique. Jean-Frederic Lobstein, Paris 1832
  2. Ekbom K.A. Growing pains and restless legs. Acta Paediatr. Scand. 1975; 64: 264-266
  3. Allen R., Picchietti D., Hening W.A., Trenkwalder C., Walters A.S., Montplaisir J. Restless legs syndrome: diagnostic criteria, special considerations and epidemiology. A report from the restless legs syndrome diagnosis and epidemiology workshop at the National Institutes of Health. Sleep Med. 2003; 4: 101-119
  4. Odin P., Mrowka M., Shing M. Restless legs syndrome. Eur. J. Neurol. 2002; 9 (supl. 3): 59-67
  5. Allen R., Hening W.A., Montplaisir J. i wsp. Restless legs syndrome (RLS), a common disorder rarely diagnosed in Europe and USA: the REST (RLS epidemiology, symptoms and treatment) study in primary care. Mov. Disord. 2002; 17: 240-241
  6. Hening W.A., Walters A.S., Allen R.P., Montplaisir J., Myers A. Impact, diagnosis and treatment of restless legs syndrome (RLS) in a primary care population: the REST (RLS epidemiology, symptoms and treatment) primary care study. Sleep Med. 2004; 5: 237-246
  7. Montplaisir J., Boucher S., Poirier G., Lavigne G., Lapierre O., Lesperance P. Clinical, polysomnographic and genetic characteristics of restless legs syndrome: a study of 133 patients diagnosed with new standard criteria. Mov. Disord. 1997; 12: 61-65
  8. Walters A.S., Hickey K., Maltzman J., Verrico T., Joseph D., Hening W., Wilson V., Chokroverty S. A questionnaire study of 138 patients with restless legs syndrome: the Night-Walkers survey. Neurology 1996; 46: 92-95
  9. Picchietti D., Allen R.P., Walters A.S., Davidson J.E., Myers A., Ferini-Strambi L. Restless legs syndrome: prevalence and impact in children and adolescents – the Peds REST study. Pediatrics 2007; 120: 253-266
  10. Desautels A., Turecki G., Montplaisir J., Sequeira A., Verner A., Rouleau G.A. Identification of a major susceptibility locus for restless legs syndrome on chromosome 12q. Am. J. Hum. Genet. 2001; 69: 1266-1270
  11. Bonati M.T., Ferini-Strambi L., Aridon P., Oldani A., Zucconi M., Casari G. Autosomal dominant restless legs syndrome maps on chromosome 14q. Brain 2003; 126: 1485-1492
  12. Chen S., Ondo W.G., Rao S., Li L., Chen Q., Wang Q. Genomewide linkage scan identifies a novel susceptibility locus for restless legs syndrome on chromosome 9p. Am. J. Hum. Genet. 2004; 74: 876-885
  13. Levchenko A., Provost S., Montplaisir J.Y., Xiong L., St-Onge J., Thibodeau P., Riviere J.B., Desautels A., Turecki G., Dube M.P., Rouleau G.A. A novel autosomal dominant restless legs syndrome locus maps to chromosome 20p13. Neurology 2006; 67: 900-901
  14. O’Keeffe S.T., Noel J., Lavan J.N. Restless legs syndrome in the elderly. Postgrad. Med. J. 1993; 69: 701-703
  15. Winkelman J.W. Considering the causes of RLS. Eur. J. Neurol. 2006; 13 (supl. 3): 8-14
  16. Ekbom K.A. Restless legs. Acta Med. Scand. 1945; 158: 1-122
  17. Allen R.P., Earley C. Restless legs syndrome. A review of clinical and pathophysiologic features. J. Clin. Neurophysiol. 2001; 18(2): 128-147
  18. Gigli G., Adorati M., Dolso P. Restless legs syndrome in end-stage renal disease. Sleep Med. 2004; 5: 309-315
  19. Gomez-Esteban J.C., Zarranz J.J., Tijero B., Velasco F., Barcena J., Rouco I., Lezcano E., Lachen M.C., Jauregui A., Ugarte A. Restless legs syndrome in Parkinson’s disease. Mov. Disord. 2007; 22(13): 1912-1916
  20. Allen R. Dopamine and iron in the pathophysiology of restless legs syndrome (RLS). Sleep Med. 2004; 5(4): 385-391
  21. Winkelmann J., Muller-Myhsok B., Wittchen H.U., Hock B., Prager M., Pfister H., Strohle A., Eisensehr I., Dichgans M., Gasser T., Trenkwalder C. Complex segregation analysis of restless legs syndrome provides evidence for an autosomal dominant mode of inheritance in early age at onset families. Ann. Neurol. 2002; 52: 297-302
  22. Allen R.P., Labuda M.C., Becker P., Earley C.J. Family history study of the restless legs syndrome. Sleep Med. 2002; 3 (supl.): S3-S7
  23. Hanson M., Honour M., Singleton A., Crawley A., Singleton A., Hardy J., Gwinn-Hardy K. Analysis of familial and sporadic restless legs syndrome in age of onset, gender, and severity features. J. Neurol. 2004; 251: 1398-1401
  24. Ondo W.G., Vuong K.D., Wang Q. Restless legs syndrome in monozygotic twins: clinical correlates. Neurology 2000; 55: 1404-1406
  25. Hening W. Current guidelines and standards of practice for restless legs syndrome. Am. J. Med. 2007; 120 (supl. 1): 22-27
  26. Sun E.R., Chen C., Ho G., Earley C., Allen R.P. Iron and the restless legs syndrome. Sleep 1998; 21: 371-377
  27. Peterson H. Growing pains. Pediatr. Clin. North Am. 1986; 33: 1365-1372
  28. Manners P. Are growing pains a myth? Aust. Fam. Physician 1999; 28: 124-127
  29. Asadi-Pooya A., Bordbar M.R. Are laboratory tests necessary in making the diagnosis of limb pains typical for growing pains in children? Pediatr. Int. 2007; 49: 833-835
  30. Oster J., Nielsen A. Growing pains. Acta Paediatr. Scand. 1972; 61: 329-334
  31. Evans A.M., Scutter S.D. Prevalence of growing pains in young children. J. Pediatr. 2004; 145: 255-258
  32. Weiner S.R. Growing pains. Am. Fam. Physician 1983; 27: 189-191
  33. Walters A.S. Is there a subpopulation of children with growing pains who really have restless legs syndrome? Sleep Med. 2002; 3: 93-98
  34. Evans A.M., Scutter S.D., Lang L.M.G., Dansie B.R. Growing pains in young children: a study of the profile, experiences and quality of life issues of four to six year old children with recurrent leg pain. The Foot 2006; 16: 120-124
  35. Konofal E., Cortese S., Marchand M., Mouren M.C., Arnulf I., Lecendreux M. Impact of restless legs syndrome and iron deficiency on attention-deficit/hyperactivity disorder in children. Sleep Med. 2007; 8: 711-715
  36. Picchietti D.L. Is iron deficiency an underlying cause of pediatric restless legs syndrome and of attention-deficit/hyperactivity disorder? Sleep Med. 2007; 8: 693-694
  37. Picchietti D.L., Underwood D.J., Farris W.A., Walters A.S., Shah M.M., Dahl R.E., Trubnick L.J., Bertocci M.A., Wagner M., Hening W.A. Further studies on periodic limb movement disorder and restless legs syndrome in children with attention-deficit hyperactivity disorder. Mov. Disord. 1999; 14(6): 1000-1007
  38. Cortese S., Konofal E., Lecendreux M., Arnulf I., Mouren M.C., Darra F., Dalla Bernardina B. Restless legs syndrome and attention-deficit/hyperactivity disorder: a review of the literature. Sleep 2005; 28(8): 1007-1013
  39. Oner P., Dirik E.B., Taner Y., Caykoylu A., Anlar O. Association between low serum ferritin and restless legs syndrome in patients with attention deficit hyperactivity disorder. Tohoku J. Exp. Med. 2007; 213(3): 269-276
  40. O’Brien L.M., Ivanenko A., Crabtree V.M., Holbrook C.R., Bruner J.L., Klaus C.J., Gozal D. The effect of stimulants on sleep characteristics in children with attention deficit/hyperactivity disorder. Sleep Med. 2003; 4: 309-316
  41. Walters A.S., Mandelbaum D.E., Lewin D.S., Kugler S., England S.J., Miller M. Dopaminergic therapy in children with restless legs/periodic limb movements in sleep and ADHD. Dopaminergic Therapy Study Group. Pediatr. Neurol. 2000; 22: 182-186
  42. Happe S., Reese J.P., Stiasny-Kolster K., Peglau I., Mayer G., Klotsche J., Giani G., Geraedts M., Trenkwalder C., Dodel R. Assessing health-related quality of life in patients with restless legs syndrome. Sleep Med. 2009; 10(3): 295-305
  43. Vignatelli L., Billiard M., Clarenbach P., Garcia-Borreguero D., Kaynak D., Liesiene V., Trenkwalder C., Montagna P. EFNS guidelines on management of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder in sleep. Eur. J. Neurol. 2006; 13: 1049-1065

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W razie niepokojących objawów skontaktuj się z lekarzem. Polityka redakcyjna.

Przeczytaj też

Szczepienia dzieci z grup ryzyka: po leczeniu nowotworu, przy HCV u matki i z zaległościamiOpieka zdrowotna w szkole: pielęgniarka, bilanse i prawa rodzicaAktywność fizyczna dzieci: ile ruchu dziennie według wieku