Nowotwory u dzieci: objawy alarmowe, diagnostyka i kontrole po leczeniu

Nowotwory złośliwe rozpoznaje się w Polsce co roku u około 1100-1200 dzieci i nastolatków, a ponad 80% małych pacjentów udaje się trwale wyleczyć; w ostrej białaczce limfoblastycznej, najczęstszym nowotworze wieku dziecięcego, odsetek wyleczeń przekracza 90%. Według wyliczenia redakcji oznacza to średnio trzy nowe rozpoznania dziennie – i właśnie dlatego lekarze mówią o „czujności onkologicznej”: objawy nowotworów u dzieci są niespecyficzne, ale choroba rozwija się szybko, więc liczy się czas od pierwszego sygnału do morfologii i skierowania. Poniżej: które objawy wymagają pilnej wizyty, jak wygląda diagnostyka białaczki i powiększonych węzłów chłonnych, czym różni się nowotwór malucha od nowotworu nastolatka oraz jakie kontrole czekają dziecko po zakończeniu leczenia.

Czujność onkologiczna rodzica: cztery liczby

  • 1100-1200 – tyle dzieci w Polsce co roku słyszy rozpoznanie nowotworu złośliwego; ponad 80% zostaje wyleczonych.
  • 48 godzin – w tym czasie, według brytyjskich wytycznych NICE, dziecko z bladością, nawracającą gorączką, siniakami lub bólami kości powinno mieć wykonaną morfologię z rozmazem.
  • 0 dni zwłoki – wybroczyny (drobne czerwone punkciki na skórze) bez urazu albo powiększenie wątroby lub śledziony to wskazanie do natychmiastowego zgłoszenia się do lekarza, jeszcze tego samego dnia.
  • 18 ośrodków – tyle wysokospecjalistycznych ośrodków onkologii i hematologii dziecięcej leczy dzieci w Polsce; trafia się do nich ze skierowaniem, bez kolejki obowiązującej dorosłych.

Jak często dzieci w Polsce chorują na nowotwory i jakie są rokowania?

Nowotwory złośliwe u dzieci i młodzieży do 18 lat to w Polsce około 1100-1200 nowych rozpoznań rocznie, czyli mniej niż 1% wszystkich zachorowań na nowotwory, a najwięcej rozpoznań przypada na dzieci w wieku 0-4 lata. Konsultant krajowy w dziedzinie onkologii i hematologii dziecięcej prof. Jan Styczyński podsumował skalę wyleczeń tak: wśród dzisiejszych 20-latków mniej więcej jedna osoba na 700 to ktoś wyleczony w dzieciństwie z choroby nowotworowej.

Najczęstsze grupy nowotworów wieku dziecięcego to ostre białaczki, guzy mózgu i chłoniaki; dalsze miejsca zajmują m.in. nerwiak zarodkowy (neuroblastoma), guz Wilmsa, mięsaki i guzy germinalne. Proporcje zmieniają się z wiekiem: u dzieci poniżej 15 lat dominują białaczki, a u nastolatków od 15. roku życia – chłoniaki. Rokowanie zależy od typu nowotworu i stadium, ale przewaga dziecięcej onkologii nad onkologią dorosłych jest wyraźna: ponad 80% wyleczeń ogółem i ponad 90% w ostrej białaczce limfoblastycznej.

Szybkie tempo wzrostu to druga cecha odróżniająca nowotwory dziecięce od nowotworów dorosłych. Lekarze z ośrodków onkologii dziecięcej opisują pacjentów, którzy jeszcze 4-5 dni przed przyjęciem byli klinicznie zdrowi i mieli prawidłową morfologię. Z tego powodu badań przesiewowych „na raka” u zdrowych dzieci się nie wykonuje – skuteczna jest za to znajomość objawów alarmowych i szybka reakcja na nie.

Które objawy u dziecka wymagają pilnej wizyty u lekarza?

Pilnej oceny lekarskiej wymaga u dziecka utrzymywanie się bez wyjaśnienia któregokolwiek z objawów: bladości z osłabieniem, gorączki bez uchwytnej przyczyny, nawracających infekcji, siniaków i krwawień niewspółmiernych do urazu, bólów kości (zwłaszcza nocnych), uogólnionego powiększenia węzłów chłonnych, wyczuwalnego guza lub powiększenia obwodu brzucha, a także porannych bólów głowy z wymiotami, zeza lub zaburzeń równowagi, które pojawiły się niedawno. Brytyjskie wytyczne NICE NG12 (z czerwca 2015 r., ostatnia aktualizacja: styczeń 2026 r.) nakazują w takich sytuacjach wykonać morfologię z rozmazem w ciągu 48 godzin, a przy niewyjaśnionych wybroczynach lub powiększeniu wątroby albo śledziony – skierować dziecko do specjalisty natychmiast.

Białą źrenicę widoczną na zdjęciach z lampą błyskową (leukokorię) oraz nowego zeza u niemowlęcia lekarz traktuje jako podejrzenie siatkówczaka i kieruje dziecko pilnie do okulisty. Brytyjska grupa CCLG, która opracowała wskazówki kierowania dzieci z podejrzeniem nowotworu, podkreśla dwie rzeczy: o rozpoznaniu częściej decyduje zestaw kilku objawów niż pojedynczy objaw oraz niepokój rodziców jest pełnoprawną przesłanką skierowania, nawet gdy objawy mają najpewniej łagodną przyczynę.

Infografika: objawy alarmowe nowotworów u dzieci - bladość i osłabienie, gorączka bez przyczyny, siniaki i wybroczyny, bóle kości, powiększone węzły chłonne, guz lub powiększenie brzucha, poranne bóle głowy z wymiotami, biała źrenica; wybroczyny lub powiększenie wątroby i śledziony wymagają zgłoszenia tego samego dnia
Ryc. 1. Objawy alarmowe nowotworów u dzieci i czas reakcji (na podstawie wytycznych NICE NG12 i wskazówek CCLG).

Jakie są objawy białaczki u dziecka i co pokazuje morfologia?

Białaczka u dziecka najczęściej zaczyna się od kombinacji kilku objawów naraz: bladości i szybkiego męczenia się (niedokrwistość), siniaków, wybroczyn i krwawień z nosa lub dziąseł (małopłytkowość), gorączki i infekcji, które wracają lub nie ustępują (niedobór prawidłowych granulocytów), a u części dzieci dochodzą bóle kości i nóg, powiększone węzły chłonne oraz powiększenie wątroby lub śledziony. Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) odpowiada za większość białaczek wieku dziecięcego, a szczyt zachorowań przypada na wiek przedszkolny; w Google Trends zapytania o ostrą białaczkę limfoblastyczną należały w ostatnich 5 latach do najszybciej rosnących wśród wyszukiwań o białaczce u dzieci.

Morfologia krwi obwodowej z rozmazem to pierwsze i najważniejsze badanie przy podejrzeniu białaczki: wychwytuje niedokrwistość, małopłytkowość, nieprawidłową liczbę leukocytów oraz obecność komórek blastycznych w rozmazie. Wytyczne NICE zalecają jej wykonanie w ciągu 48 godzin u dziecka z którymkolwiek objawem z listy powyżej, a przy wyniku wskazującym na białaczkę – pilne skierowanie do ośrodka hematoonkologii dziecięcej, gdzie rozpoznanie potwierdza się badaniem szpiku. Prawidłowa morfologia sprzed kilku dni nie wyklucza choroby, jeśli objawy narastają – badanie trzeba wtedy powtórzyć. Normy neutrofili u najmłodszych dzieci i postępowanie przy ich niedoborze opisujemy osobno w poradniku o neutropenii u niemowlaka.

Kiedy powiększone węzły chłonne u dziecka budzą niepokój?

Powiększone węzły chłonne u dziecka są najczęściej odczynem na infekcję, ale wymagają diagnostyki, gdy powiększenie nie ma wyjaśnienia, utrzymuje się lub narasta, obejmuje wiele okolic ciała, a węzeł jest niebolesny, twardy, nieprzesuwalny lub zlokalizowany nad obojczykiem. Według wytycznych NICE dziecko i nastolatek z niewyjaśnionym powiększeniem węzłów chłonnych lub śledziony powinni trafić do specjalisty w ciągu 48 godzin z podejrzeniem chłoniaka; przy ocenie lekarz bierze pod uwagę towarzyszącą gorączkę, nocne poty, duszność, świąd skóry i chudnięcie.

Chłoniak Hodgkina u nastolatków rozwija się zwykle powoli, miesiącami, najczęściej jako niebolesne powiększenie węzłów szyjnych lub nadobojczykowych, i tylko u części chorych daje objawy ogólne. Chłoniaki nieziarnicze rosną szybciej – tu typowe jest szybkie narastanie zmian, zajęcie śródpiersia (kaszel, duszność, poszerzenie żył szyi) lub jamy brzusznej. Pierwszym krokiem w gabinecie jest badanie dziecka, morfologia z rozmazem i zwykle USG węzłów; antybiotyk „na próbę” bez diagnozy nie powinien odraczać skierowania, gdy węzeł spełnia kryteria alarmowe.

Jak przebiega diagnostyka, gdy lekarz podejrzewa nowotwór u dziecka?

Diagnostykę i leczenie nowotworów u pacjentów poniżej 18 lat prowadzi w Polsce 18 wysokospecjalistycznych ośrodków onkologii i hematologii dziecięcej, zrzeszonych w Polskim Towarzystwie Onkologii i Hematologii Dziecięcej; dziecko trafia tam ze skierowaniem od pediatry lub lekarza POZ, a przy objawach ostrych – bezpośrednio z izby przyjęć. Zakres badań zależy od podejrzenia: morfologia z rozmazem i badanie szpiku przy białaczkach, USG i dalsze badania obrazowe (tomografia, rezonans) przy guzach litych, biopsja z oceną histopatologiczną oraz markery nowotworowe we krwi.

Markery AFP (alfa-fetoproteina) i βHCG (gonadotropina kosmówkowa) odgrywają szczególną rolę w guzach germinalnych – nowotworach wywodzących się z pierwotnych komórek rozrodczych, które u dzieci lokalizują się m.in. w okolicy krzyżowo-guzicznej, jądrach i jajnikach. W polskim badaniu wieloośrodkowym (146 dzieci z 15 ośrodków onkologii dziecięcej, protokół TGM 95) podwyższone AFP stwierdzano u 76% dzieci do 10. roku życia i u 44% pacjentów w wieku 11-18 lat, a podwyższone βHCG odwrotnie: u 9% młodszych i 40% starszych. Interpretacja AFP u niemowląt wymaga przy tym ostrożności, bo stężenia tego białka są po urodzeniu fizjologicznie wysokie i obniżają się w pierwszych miesiącach życia.

Czym nowotwór małego dziecka różni się od nowotworu nastolatka?

Nowotwory małych dzieci i nastolatków różnią się typem, umiejscowieniem i markerami, co najlepiej widać właśnie na przykładzie guzów germinalnych: u dzieci do 10 lat przeważał guz pęcherzyka żółtkowego umiejscowiony w okolicy krzyżowo-guzicznej, a u pacjentów w wieku 11-18 lat – rozrodczak/nasieniak w gonadach, przy czym chorobę rozsianą częściej rozpoznawano u starszych. Wyniki leczenia były w obu grupach porównywalne: całkowitą remisję uzyskało 130 ze 140 ocenianych pacjentów, czyli 93%.

Guzy germinalne u dzieci (146 pacjentów, 15 ośrodków, protokół TGM 95) 0-10 lat (76 dzieci) 11-18 lat (70 pacjentów)
najczęstszy typ guza guz pęcherzyka żółtkowego rozrodczak/nasieniak
najczęstsza lokalizacja okolica krzyżowo-guziczna gonady (jądra, jajniki)
podwyższone AFP 76% chorych 44% chorych
podwyższone βHCG 9% chorych 40% chorych
całkowita remisja po leczeniu 130 ze 140 ocenianych pacjentów (93%), wyniki porównywalne w obu grupach
Tab. 1. Guzy germinalne u dzieci młodszych i starszych w polskim badaniu wieloośrodkowym (dane: Drożyńska E. i wsp., Medycyna Wieku Rozwojowego 2011; 15(1): 16-24; przeliczenia: redakcja).

Guzy germinalne należą do nowotworów chemiowrażliwych, dlatego autorzy badania zwracali uwagę, że intensywność chemioterapii powinna być dobierana według grup ryzyka – tak, by nie okupować wyleczenia powikłaniami. Wniosek sprzed lat pozostaje aktualny dla całej onkologii dziecięcej: skoro wyleczalność przekroczyła 80%, coraz ważniejsze staje się ograniczanie ceny, jaką organizm dziecka płaci za terapię.

Jakie powikłania mogą wystąpić w trakcie chemioterapii?

Najczęstsze ostre powikłania chemioterapii u dzieci to neutropenia z gorączką, zapalenia błon śluzowych, nudności i zaburzenia krzepnięcia, a jednym z poważniejszych powikłań leczenia ostrej białaczki limfoblastycznej jest ostre zapalenie trzustki po asparaginazie – leku, który pozostaje filarem terapii ALL. W polskiej analizie 2303 dzieci leczonych intensywną chemioterapią z powodu ALL ostre zapalenie trzustki wystąpiło u 4,08% pacjentów, a ryzyko nawrotu po ostrożnym powrocie do asparaginazy wyniosło 4,5%; w skandynawsko-bałtyckim protokole NOPHO ALL2008 częstość tego powikłania wśród 1285 dzieci wyniosła 6,8%, a w piśmiennictwie podawany jest zakres od 2 do 10% leczonych.

Ciężkie zapalenie trzustki może prowadzić do powstania pseudotorbieli, czyli otorbionego zbiornika płynu wymagającego niekiedy drenażu – taki przypadek u dziecka w trakcie chemioterapii ostrej białaczki limfoblastycznej opisano przed laty również na łamach „Medycyny Wieku Rozwojowego”. Zespół leczący reaguje na silny ból brzucha z wymiotami oznaczeniem enzymów trzustkowych i badaniem obrazowym, a decyzję o dalszym podawaniu asparaginazy podejmuje, ważąc ryzyko nawrotu zapalenia trzustki i ryzyko nawrotu białaczki. Rodzic nie zapobiegnie temu powikłaniu, ale szybkie zgłoszenie bólu brzucha w trakcie leczenia przyspiesza rozpoznanie.

Jakie kontrole czekają dziecko po wyleczeniu nowotworu?

Dziecko po zakończonym leczeniu onkologicznym pozostaje pod opieką poradni przy ośrodku onkologii dziecięcej przez wiele lat, bo część następstw terapii ujawnia się dopiero po okresie dojrzewania; międzynarodowym standardem opisującym te kontrole są wytyczne długoterminowej opieki Children’s Oncology Group (wersja 6.0 z października 2023 r.), które dobierają badania do otrzymanego leczenia, np. echo serca po antracyklinach i TSH co rok po napromienianiu okolicy szyi. Polskie prace z ośrodków w Białymstoku i Wrocławiu – prezentowane w „Medycynie Wieku Rozwojowego” – pokazały, jak częste są te zaburzenia mimo braku objawów: cechy uszkodzenia komórek rozrodczych jąder stwierdzono u 6 z 19 młodych mężczyzn po leczeniu chłoniaka Hodgkina, a obniżoną rezerwę jajnikową u 5 z 17 młodych kobiet, mimo że prawie wszystkie miesiączkowały regularnie.

Co kontrolujemy po leczeniu Badania Jak często wykrywano zaburzenia (polskie badania)
tarczyca (po napromienianiu szyi, śródpiersia, OUN) TSH, fT4, USG tarczycy subkliniczna niedoczynność u 3 z 36 (8%) młodych dorosłych po chłoniaku Hodgkina; niedoczynność u 5 z 46 (11%) dzieci po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych
jądra (po lekach alkilujących, napromienianiu podprzeponowym) FSH, LH, testosteron, inhibina B, objętość jąder cechy uszkodzenia nabłonka plemnikotwórczego u 6 z 19 (32%) mężczyzn po chłoniaku Hodgkina
jajniki (po lekach alkilujących, napromienianiu brzucha i miednicy) AMH, FSH, inhibina B, estradiol obniżona rezerwa jajnikowa u 5 z 17 (29%) kobiet po chłoniaku Hodgkina, mimo regularnych miesiączek
wzrastanie (po napromienianiu OUN, przeszczepieniu) pomiary wysokości na siatce centylowej, IGF-1, testy wyrzutu hormonu wzrostu nieprawidłowy wyrzut hormonu wzrostu u 14 z 46 (30%), a niedobór wysokości ciała u 8 z 46 (17%) dzieci po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych
gospodarka węglowodanowa (po przeszczepieniu, sterydach) glikemia, krzywa cukrowa, HbA1c nietolerancja glukozy u 7 z 46 (15%) dzieci po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych
serce (po antracyklinach, napromienianiu klatki piersiowej) echokardiografia w odstępach zależnych od dawki leków harmonogram według wytycznych COG w wersji 6.0; w tej wersji zrezygnowano z rutynowego echa u osób z niskim ryzykiem kardiomiopatii
Tab. 2. Kontrole po leczeniu onkologicznym w dzieciństwie i częstość bezobjawowych zaburzeń (dane: Krawczuk-Rybak M. i wsp., Medycyna Wieku Rozwojowego 2008; 12(4): 1014-1020 i 1028-1034; praca wrocławska o powikłaniach endokrynologicznych po przeszczepieniu prezentowana w „Medycynie Wieku Rozwojowego”; COG LTFU v6.0, 2023; przeliczenia: redakcja).

Autorki białostockich badań podkreślały, że zaburzenia hormonalne po leczeniu przebiegają zwykle bez objawów i bez badań pozostałyby niewykryte, a zbyt późne rozpoznanie obniża jakość życia ozdrowieńców – stąd kontrole wykonuje się planowo, a nie dopiero po wystąpieniu dolegliwości. Wzrastanie dziecka po leczeniu warto śledzić na siatce centylowej, a każde wypadnięcie z kanału skonsultować – piszemy o tym w poradnikach o siatkach centylowych i niskorosłości. Osobnym elementem opieki po leczeniu jest odbudowa odporności i powrót do szczepień, który opisujemy krok po kroku w tekście o szczepieniach dzieci z grup ryzyka; nastolatkowi po chorobie nowotworowej bywa też potrzebne wsparcie psychiczne, o którym piszemy w poradniku o depresji u nastolatków.

Karta czujności onkologicznej dla rodziców

Dwustronicowy plik do wydruku: lista objawów alarmowych z czasem reakcji, miejsce na zapisanie objawów i dat przed wizytą, pytania do lekarza oraz tabela badań kontrolnych po zakończonym leczeniu.

Pobierz kartę (PDF)

O co pytają rodzice, gdy boją się nowotworu u dziecka?

Jakie są pierwsze objawy białaczki u dziecka?

Białaczka zaczyna się zwykle od kilku objawów naraz: bladości i męczliwości, siniaków i wybroczyn, gorączki lub infekcji, które nawracają, oraz bólów kości; mogą dołączyć powiększone węzły chłonne i powiększenie brzucha. Według wytycznych NICE dziecko z takimi objawami powinno mieć morfologię z rozmazem w ciągu 48 godzin, a ostra białaczka limfoblastyczna jest dziś wyleczalna u ponad 90% dzieci.

Ile dzieci w Polsce choruje rocznie na nowotwory?

W Polsce nowotwory złośliwe rozpoznaje się co roku u około 1100-1200 dzieci i nastolatków do 18. roku życia, najczęściej w wieku 0-4 lata. Najczęstsze są ostre białaczki, guzy mózgu i chłoniaki, a leczeniem zajmuje się 18 wyspecjalizowanych ośrodków onkologii i hematologii dziecięcej.

Czy nowotwór u dziecka da się wyleczyć?

Ponad 80% dzieci z chorobą nowotworową w Polsce udaje się trwale wyleczyć, a w ostrej białaczce limfoblastycznej odsetek wyleczeń przekracza 90%. Wśród dzisiejszych 20-latków mniej więcej 1 osoba na 700 to ktoś wyleczony w dzieciństwie z nowotworu – szanse rosną, gdy choroba zostaje wykryta wcześnie.

Jak długo można obserwować powiększony węzeł chłonny u dziecka?

Węzeł odczynowy po infekcji zmniejsza się zwykle w ciągu 2-4 tygodni; powiększenie bez wyjaśnienia, narastające, obejmujące wiele okolic albo węzeł twardy, niebolesny lub nadobojczykowy wymaga diagnostyki bez zwłoki. Wytyczne NICE przewidują w takiej sytuacji konsultację specjalistyczną w ciągu 48 godzin, a pierwszym badaniem jest morfologia z rozmazem i zwykle USG.

Czy po wyleczeniu nowotworu dziecko wymaga dalszych kontroli?

Kontrole po leczeniu onkologicznym trwają latami i są planowane według otrzymanej terapii: obejmują m.in. TSH po napromienianiu szyi, echo serca po antracyklinach oraz ocenę hormonów płciowych i wzrastania. W polskich badaniach bezobjawowe zaburzenia hormonalne stwierdzano u 29-32% młodych dorosłych po leczeniu chłoniaka Hodgkina, dlatego badania wykonuje się planowo, nie czekając na objawy.

Na jakich wytycznych NICE, danych PTOHD i pracach polskich klinik opiera się ten poradnik?

Tekst rozwija polskie badanie wieloośrodkowe guzów germinalnych u dzieci (Drożyńska i wsp., „Medycyna Wieku Rozwojowego” 2011) oraz prace o odległych następstwach leczenia onkologicznego publikowane i prezentowane w tym czasopiśmie (Krawczuk-Rybak i wsp. 2008; praca wrocławska o powikłaniach endokrynologicznych po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych). Dane o liczbie zachorowań i wyleczalności podaliśmy za komunikatami konsultanta krajowego i Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej, kryteria pilności za wytycznymi NICE NG12 (aktualizacja: styczeń 2026 r.) i wskazówkami CCLG, częstość zapalenia trzustki po asparaginazie za polską analizą 2303 dzieci z ALL i protokołem NOPHO ALL2008, a zakres badań po leczeniu za wytycznymi Children’s Oncology Group w wersji 6.0 z października 2023 r. Przeliczenia w Tabelach 1 i 2 wykonała redakcja. Poradnik nie zastępuje porady lekarskiej: przy objawach alarmowych skontaktuj się z lekarzem.

Ostatnia aktualizacja: 19 listopada 2026 r.

Źródła

  • Drożyńska E., Połczyńska K., Popadiuk S. i wsp. Charakterystyka pozaczaszkowych złośliwych guzów germinalnych u dzieci w dwóch grupach wiekowych 0-10 lat i 11-18 lat. Badania wieloośrodkowe. Medycyna Wieku Rozwojowego 2011; 15(1): 16-24
  • Krawczuk-Rybak M., Płonowski M., Solarz E. i wsp. Ocena funkcji gonad i tarczycy po leczeniu chłoniaka Hodgkina u nastolatków. Medycyna Wieku Rozwojowego 2008; 12(4 cz. 2): 1014-1020
  • Krawczuk-Rybak M., Leszczyńska E., Żelazowska-Rutkowska B., Wysocka J. Czynność jajników u młodych kobiet po złożonym leczeniu przeciwnowotworowym w dzieciństwie. Medycyna Wieku Rozwojowego 2008; 12(4 cz. 2): 1028-1034
  • Ocena wybranych powikłań endokrynologicznych u pacjentów po autologicznym i allogenicznym przeszczepie krwiotwórczych komórek macierzystych. Praca Kliniki Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu prezentowana w „Medycynie Wieku Rozwojowego”
  • National Institute for Health and Care Excellence. Suspected cancer: recognition and referral. NICE guideline NG12, czerwiec 2015, ostatnia aktualizacja: styczeń 2026
  • Children’s Cancer and Leukaemia Group. Referral guidance for suspected cancer in children and young people – summary of findings
  • Styczyński J. (konsultant krajowy w dziedzinie onkologii i hematologii dziecięcej) – wypowiedzi dla serwisu mp.pl o liczbie zachorowań, odsetku wyleczeń i ozdrowieńcach wśród 20-latków
  • Polskie Towarzystwo Onkologii i Hematologii Dziecięcej. List otwarty Zarządu PTOHD o 18 ośrodkach onkologii i hematologii dziecięcej w Polsce
  • Polska Pediatryczna Grupa ds. Leczenia Białaczek i Chłoniaków. Analiza ostrego zapalenia trzustki u 2303 dzieci leczonych intensywną chemioterapią z powodu ostrej białaczki limfoblastycznej (Cancers 2024)
  • Wolthers B.O., Frandsen T.L., Abrahamsson J. i wsp. Asparaginase-associated pancreatitis: a study on phenotype and genotype in the NOPHO ALL2008 protocol. Leukemia 2017; 31: 325-332
  • Children’s Oncology Group. Long-Term Follow-Up Guidelines for Survivors of Childhood, Adolescent, and Young Adult Cancers, Version 6.0, październik 2023 (survivorshipguidelines.org); omówienie: DeVine A. i wsp., JAMA Oncology 2025; 11(5): 544-553
  • Krajowy Rejestr Nowotworów (onkologia.org.pl) – dane o zachorowaniach na nowotwory u dzieci w Polsce

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W razie niepokojących objawów skontaktuj się z lekarzem. Polityka redakcyjna.