WSTĘP

Szybkość narastania epidemii otyłości u dzieci i młodzieży w wielu krajach, w tym w Polsce, wskazuje na niekorzystne zmiany zachodzące w stylu życia i zachowaniach zdrowotnych, dotyczące przede wszystkim sposobu odżywiania i aktywności fizycznej. Ponadto wpływy zewnętrzne (kulturowe, reklama) mogą zakłócać wcześniej nabyte, korzystne dla zdrowia zachowania w tym zakresie (1).

Nadmiar masy ciała u dzieci i młodzieży stanowi czynnik ryzyka otyłości w wieku dorosłym. Badania oceniające prawdopodobieństwo wystąpienia otyłości dorosłych wykazały, że spośród otyłych nastolatków 75-80% z nich pozostanie otyłymi dorosłymi, a ryzyko to jest szczególnie duże jeśli otyłość wystąpi w okresie pokwitania, nazywanym okresem krytycznym rozwoju otyłości (2). Badania częstości występowania nadmiaru masy ciała u młodzieży w „okresie krytycznym” dla jej wystąpienia zostały przeprowadzone w Instytucie Matki i Dziecka w ogólnopolskiej próbie gimnazjalistów w 2005 roku (3). Nadwagę i otyłość u młodzieży w wieku 13-15 lat stwierdzono u ponad 13% tej populacji. Częstość występowania nadmiaru masy ciała u nastolatków wzrosła w ciągu 10 lat o około 2%.

Wśród osób otyłych od dzieciństwa, ryzyko wystąpienia późnych powikłań typowych dla otyłości dorosłych, jak np. choroby układu krążenia, utrwalone nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca 2 typu, jest szczególnie duże. Badania przeprowadzone wśród amerykańskich 10-latków (4) wykazały, że u 60% z nich stwierdzano co najmniej jeden czynnik ryzyka wystąpienia w przyszłości chorób układu krążenia, a u 25% – występowały co najmniej dwa czynniki ryzyka. Niektóre z powikłań otyłości dziecięcej mogą wystąpić wcześniej, już u nastolatków. Są to przede wszystkim zaburzenia psychoemocjonalne (5), także zaburzenia somatyczne, spowodowane nadmierną masą ciała i zaburzeniami w przemianie lipidów oraz węglowodanów. Należą do nich dysfunkcje narządu ruchu, nadciśnienie tętnicze, czy nawet tzw. zespół metaboliczny (6, 7).

Otyłość jest zaburzeniem, które wpływa na sposób postrzegania otyłego nastolatka, zarówno przez samego siebie, jak i przez otoczenie (8). Otyłe nastolatki częściej niż ich rówieśnicy bez nadwagi ulegają społecznej izolacji (9). Stają się one obiektem przykrych uwag, docinków i krytyki dotyczącej ich masy ciała, przez co obniża się ich zadowolenie z życia i poczucie własnej wartości (10, 11), a także częściej stają się zarówno ofiarami jak i sprawcami przemocy rówieśniczej (10, 12).

Zapobieganie wystąpieniu otyłości (element profilaktyki pierwotnej) oraz wspieranie osób z nadwagą i otyłością w ich działaniach w kierunku redukcji masy ciała i utrzymania dobrej kondycji fizycznej i samopoczucia (element profilaktyki trzeciorzędowej – terapii i czynnej opieki nad młodzieżą otyłą), są kluczowymi zadaniami w edukacji zdrowotnej w odniesieniu do zaburzeń stanu odżywienia (13). W kompleksowych działaniach profilaktycznych oraz leczeniu otyłości u dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, szczególną rolę odgrywają nauczyciele wychowania fizycznego (WF). Podstawową cechą wyróżniającą WF z reszty planowych zajęć ruchowych jest ich obligatoryjność. Jest to z jednej strony duża zaleta, gdyż zapewniają każdemu uczniowi kilka godzin w tygodniu zorganizowanych i prowadzonych przez fachowca zajęć ruchowych. Jednakże prowadzący szkolne wychowanie fizyczne nie zawsze w pełni wykorzystują swój potencjał  i możliwości w zapewnieniu młodzieży zadowolenia oraz nauki umiejętności ruchowych, które będzie mogła wykorzystać w dorosłym życiu. Daleko nam do sytuacji, gdy uczeń będzie miał zapewnioną możliwość udziału w lekcji, dostosowanej do jego potrzeb, możliwości i oczekiwań (14). Fakt, że ponad jedna trzecia uczniów z nadwagą nie uczestniczy regularnie w lekcjach WF, w tym 2% jest trwale z nich zwolnionych (3), nie wystawia szkolnemu wychowaniu fizycznemu dobrej oceny. Nie można zapomnieć wreszcie o tak istotnej sprawie jak długotrwałe zwolnienia lekarskie z lekcji WF (nie zawsze uzasadnione), a także częste zwalnianie uczniów przez rodziców.

Lekcje WF powinny być jednym z ważniejszych elementów ruchowej terapii nadwagi. Aby tak się stało, powinny być przez młodzież co najmniej akceptowane. Młodzież otyła powinna brać w nich udział, a nie szukać sposobów nie uczestniczenia w nich. Pomoc nauczyciela WF otyłemu uczniowi może być istotnym przełomem w zwiększeniu jego motywacji do wysiłków w celu redukcji masy ciała (15, 16).

Droga do tego prowadzi głównie poprzez (17):

– zmianę systemu oceny na bardziej preferujący aktywność i zaangażowanie ucznia, a mniej jego wyniki w poszczególnych konkurencjach i dyscyplinach sportu,

– dostosowanie formy i treści do oczekiwań, potrzeb i możliwości uczniów otyłych,

– zachęcanie uczniów do uprawiania dyscyplin sportu, w których aktualna nadwaga nie jest przeszkodą oraz przygotowanie zestawu ćwiczeń do użytku domowego,

– kontakt z rodzicami ucznia w celu wzmocnienia pozytywnego dwustronnego (szkoła-rodzice) działania w kierunku zwiększenia wysiłków i motywacji całej rodziny do zwiększenia aktywności ruchowej i zdrowego stylu życia.

CEL PRACY

Celem pracy była analiza samooceny nauczycieli WF dotyczącej rozpoznawania przez nich problemów psychofizycznych uczniów z nadwagą i otyłością oraz udzielanego im wsparcia w realizacji aktywności ruchowej.

MATERIAŁ I METODY

Badanie przeprowadzono w grupie nauczycieli WF ze 112 losowo wybranych gimnazjów, w 5 województwach w Polsce. Stanowiło ono część szerszego badania, w którym poza nauczycielami WF uczestniczyły pielęgniarki szkolne. Badanie dotyczyło działań podejmowanych przez obie grupy zawodowe w celu wspierania uczniów z nadwagą i otyłością, a także osiąganych sukcesów i napotykanych trudności we wspieraniu i udzielaniu pomocy tej grupie gimnazjalistów.

W badaniu wzięło udział 185 nauczycieli WF: 87 kobiet i 98 mężczyzn. W tej grupie 167 osób (90%) posiadało wykształcenie wyższe magisterskie (specjalność wychowanie fizyczne), 15 osób (8%) licencjat, 2 osoby (1%) – inne wykształcenie wyższe (mgr biologii), a 1 osoba ukończone pomaturalne studium nauczycielskie (tab. I).

Zdecydowanie największy odsetek stanowili nauczyciele o stażu pracy powyżej10 lat – 52% badanych. Nauczyciele pracujący od 6 do 10 lat stanowili 19%, od 3 do 5 lat – 14% , a poniżej 3 lat – 15% badanych.

Narzędziem badawczym był autorski kwestionariusz ankiety, utworzony dla potrzeb badania, zawierający pytania dotyczące trzech głównych obszarów:

• postrzegania przez nauczycieli WF problemu otyłości u gimnazjalistów: ich sprawności i wydolności fizycznej, motywacji do wysiłków fizycznych, wiary w swoje możliwości, świadomości niekorzystnego wyglądu i niechęci do przebierania się w kostiumy gimnastyczne oraz obaw przed drwinami rówieśników,

• działań ukierunkowanych na pomoc i wsparcie młodzieży z nadmiarem masy ciała,

• osiąganych sukcesów, a także napotykanych trudności w tych działaniach (pytania otwarte).

Zebrane dane poddano analizie statystycznej przy użyciu pakietu SPSS v.14. Do badania istotności różnic między wyżej wymienionymi zmiennymi w zależności od płci i stażu pracy badanych nauczycieli, zastosowano test chi2.

WYNIKI

W analizie wyników uwzględniono wszystkie wymienione obszary badawcze.

1. Obserwowane przez nauczycieli cechy i zachowania uczniów z nadmiarem masy ciała

Analiza wyników przestawionych w tabeli II wskazuje, że ankietowani nauczyciele WF obserwowali szereg niekorzystnych cech i zachowań u otyłych gimnazjalistów. Dwie trzecie z nich stwierdzało, u co najmniej połowy uczniów z nadwagą i otyłością, obniżoną sprawność i wydolność fizyczną, a ponad jedna trzecia nauczycieli obserwowała małą motywację tych uczniów do wysiłku fizycznego i brak wiary w swoje możliwości. Około 30% nauczycieli obserwowało, u co najmniej połowy uczniów otyłych, niechęć do przebierania się w kostiumy gimnastyczne przed lekcją WF, a co piąty zauważał obawę tych uczniów przed drwinami rówieśników.

Obniżoną sprawność oraz wydolność fizyczną u uczniów otyłych częściej obserwowali nauczyciele mężczyźni niż kobiety (odpowiednio 67% versus 54,5% oraz 75,0% versus 61,3%), a także częściej nauczyciele o stażu pracy 6-10 lat w porównaniu z nauczycielami o innym stażu pracy. Nauczycielki WF wyraźnie częściej niż nauczyciele dostrzegały u uczniów otyłych problemy związane z ich niekorzystnym wyglądem (odpowiednio 43,6% versus 33,0%) i związaną z tym niechęć do przebierania się w kostiumy gimnastyczne do lekcji (27,9% versus 16,3%, p<0,05). Nauczycielki także częściej obserwowały u uczniów otyłych obawę przed drwinami rówieśników. Problemy uczniów otyłych związane z negatywnym obrazem ich ciała oraz strach przed ośmieszeniem dostrzegali najczęściej nauczyciele o stażu pracy 3-5 lat.

2. Podejmowane przez nauczycieli WF działania w celu pomocy i wspierania uczniów z nadmiarem masy ciała

Podejmowane przez nauczycieli WF działania, dotyczyły czterech obszarów: 1) wzmacniania motywacji uczniów otyłych do zwiększenia aktywności fizycznej, 2) przeciwdziałania dokuczaniu i izolowaniu uczniów otyłych przez rówieśników, 3) prowadzenia poradnictwa, 4) współpracy z rodzicami (tab. III).

Spośród wymienionych wyżej działań badani nauczyciele najczęściej wzmacniali motywację uczniów do ćwiczeń poprzez indywidualne ocenianie na podstawie wysiłków ucznia (95%), podobnie nauczycielki jak i nauczyciele, w tym wszystkie osoby o staży pracy 3-10 lat (100%).

Nauczyciele przeciwdziałali dokuczaniu i izolowaniu uczniów otyłych przez obserwowanie zachowań innych uczniów w stosunku do otyłych rówieśników i reagowanie na przejawy dyskryminacji. Nauczycielki istotnie częściej (87,1%) niż nauczyciele (71,9%) wyznaczały uczniom otyłym zadania, z których mogą się dobrze wywiązać. Częściej czynili to też nauczyciele o dłuższym stażu pracy.

Poradnictwo prowadzone przez nauczycieli WF dla uczniów otyłych dotyczyło przede wszystkim umiejętności samooceny aktywności i sprawności fizycznej oraz doboru zajęć do indywidualnych potrzeb ucznia – realizowało je ponad 70% nauczycieli, w podobnym odsetku mężczyźni i kobiety, częściej osoby o dłuższym stażu pracy. Połowa badanych nauczycieli uczyła zasad treningu zdrowotnego, a 70% zasad zdrowego stylu życia.

Co piąty badany nauczyciel, częściej kobiety niż mężczyźni, podejmował często i bardzo często współpracę z rodzicami otyłych uczniów, głównie poprzez zachęcanie do zmiany diety oraz propozycje zwiększenia aktywności dla całej rodziny i prowadzenie instruktażu dla rodziców, dotyczącego aktywności ruchowej ich dziecka. O ile instruktaż dla rodziców istotnie częściej prowadzili nauczyciele o stażu pracy powyżej 10 lat, to pozostałe działania podejmowali najczęściej nauczyciele o najkrótszym stażu pracy.

3. Sukcesy nauczycieli WF oraz ich trudności w pracy z uczniami z nadmiarem masy ciała

Około 2/3 badanych nauczycieli, prawie równie często kobiety i mężczyźni, uznało, że odnosi sukcesy w pracy z uczniami otyłymi. Stwierdzono natomiast istotną statystycznie różnicę w osiąganiu sukcesów, w zależności od stażu pracy nauczycieli. Osoby pracujące dłużej niż 5 lat w porównaniu z kolegami o krótszym stażu pracy, dwukrotnie częściej deklarowały, że odnoszą sukcesy (ryc. 1).

Za najważniejsze osiągnięcia w pracy z uczniami otyłymi, prawie 1/3 nauczycieli, którzy odpowiedzieli na to pytanie (niezależnie od płci), uznało start uczniów otyłych w zawodach sportowych, częściej byli to pedagodzy o dłuższym stażu pracy (tab. IV). Zdaniem co czwartego nauczyciela (najczęściej pracującego dłużej niż 10 lat), sukcesem było pokonywanie barier psychologicznych u uczniów, takich jak niechęć do przebierania się w strój gimnastyczny czy obawa przed drwinami kolegów. Wśród pedagogów, którym udało się zachęcić młodzież otyłą do pozalekcyjnych zajęć ruchowych dwukrotnie większy był odsetek kobiet. Należy też zwrócić uwagę na fakt, że jedynie 4% badanych nauczycieli odniosło sukces w postaci eliminowania lekarskich zwolnień z lekcji WF.

Wśród trudności, postrzeganych przez badanych nauczycieli (tab. IV) dominowały przyczyny ze strony uczniów. W opinii co czwartego badanego problemy natury psychoemocjonalnej uczniów (wynikające z negatywnego obrazu własnego ciała) stanowiły główną przeszkodę, a co piąty badany nauczyciel winą za trudności w pracy z otyłymi uczniami obarczał ich niechęć do ćwiczeń i wysiłku fizycznego (częściej opinię taką wydawali mężczyźni niż kobiety).

Spośród trudności związanych z organizacją i warunkami realizacji zajęć WF w szkole, nauczyciele najczęściej wymieniali zbyt małą liczbę sprzętu sportowego oraz dużą liczebność grup na lekcjach WF. Brak sali gimnastycznej w szkole, utrudniający pracę na lekcjach WF, zgłosił co dziesiąty nauczyciel.

DYSKUSJA

Szkolne wychowanie fizyczne uznane jest jako istotny element przygotowania do uczestnictwa w kulturze fizycznej nie tylko w czasie nauki, ale także po ukończeniu edukacji przez młodego człowieka. W obecnym systemie edukacji, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego (Dz.U. 2009, Nr 4, poz. 17), pełny cykl tygodniowy w gimnazjach to 4 godziny zajęć wychowania fizycznego. Duża liczba uczniów, którzy nie ćwiczą na poszczególnych lekcjach WF w ciągu roku szkolnego, a także spora liczba uczniów posiadających długoterminowe zwolnienia lekarskie to zjawisko obserwowane w wielu polskich szkołach.

Badanie przeprowadzone wśród polskich gimnazjalistów wykazało, że uczniowie z nadmiarem masy ciała w porównaniu z rówieśnikami o prawidłowej masie, zarówno chłopcy jak i dziewczęta, istotnie rzadziej ćwiczą regularnie na lekcjach WF, a odsetek dziewcząt otyłych trwale zwolnionych z tych lekcji przez cały rok szkolny jest dwukrotnie większy niż ich nieotyłych koleżanek (3). Badacze zajmujący się tym zagadnieniem wskazują, że niechęć do udziału w lekcjach WF jest związana z niską samooceną sprawności fizycznej uczniów z nadwagą i otyłością i słabszymi możliwościami rywalizacji w czasie zajęć wychowania fizycznego (19-22). Dzieci i młodzież z nadwagą, głównie dziewczęta, postrzegają jako barierę w aktywności ruchowej, w tym uczestniczeniu w lekcjach WF, świadomość swego niekorzystnego wyglądu i obawę, aby inni nie zobaczyli ich w stroju gimnastycznym, szczególnie kiedy ćwiczą (23). Negatywny obraz własnego ciała, trudności w jego akceptacji i strach przed ośmieszeniem, stanowią przeszkodę w aktywności ruchowej, szczególnie w przypadku otyłych dziewcząt. Autorzy opracowań zwracają uwagę także na istnienie silnej potrzeby akceptacji uczniów (przede wszystkim dziewcząt) przez nauczycieli WF, przy często ograniczonych możliwościach ruchowych otyłych nastolatek (24). Subiektywna ocena sprawności fizycznej uczennic, dokonana przez prowadzącego jest jednym z czynników decydujących o komforcie psychicznym w czasie lekcji WF.

Jak w tej niekorzystnej sytuacji nauczyciele WF postrzegają problemy uczniów otyłych, jakimi działaniami starają się im pomóc i na ile działania te są skuteczne? Wyniki naszej pracy wskazują, że badani nauczyciele obserwowali u ponad połowy uczniów otyłych przede wszystkim obniżoną sprawność i wydolność fizyczną. Nieco inaczej postrzegali problemy tych uczniów nauczyciele i nauczycielki. Nauczyciele mężczyźni istotnie częściej zwracali uwagę na stronę fizyczną (obniżoną sprawność i wydolność fizyczną), nauczycielki natomiast istotnie częściej postrzegały bariery psychologiczne uczniów otyłych (świadomość niekorzystnego wyglądu, niechęć do przebierania się do lekcji WF, obawę przed drwinami rówieśników). Ten sposób postrzegania może świadczyć o wyższym poziomie empatii nauczycielek niż nauczycieli i znajduje potwierdzenie przede wszystkim w tych ich działaniach, które są skierowane na przeciwdziałanie dokuczaniu i izolowaniu uczniów otyłych przez rówieśników. Pomimo większej wrażliwości na problemy uczniów oty
łych oraz działań nauczycielek skierowanych na ich wsparcie, odsetki nauczycieli i nauczycielek odnoszących sukcesy w pracy z młodzieżą otyłą były takie same. Nasze badanie, podobnie jak badanie M. Brudnik, daje podstawy by sądzić, że poziom empatii nauczyciela WF nie modyfikuje nastawienia młodzieży do lekcji WF. Może to wynikać ze specyfiki i organizacji zajęć ruchowych. Dynamiczny przebieg lekcji uniemożliwia bowiem bliski kontakt z uczniem, sprzyjający empatii (24).

Niechęć do ćwiczeń i wysiłku fizycznego, stanowiąca zdaniem nauczycieli WF istotną trudność w pracy z uczniami otyłymi, wynika najprawdopodobniej z braku motywacji do ćwiczeń ruchowych. Motywacja do podjęcia ćwiczeń fizycznych wynika zarówno z wewnętrznej potrzeby (ruch daje zadowolenie), ale także z posiadanych kompetencji, czyli umiejętności, sprawności i uznawanych wartości niezbędnych do podjęcia działań w tym kierunku (25). Istotnym problemem pracy nauczyciela WF staje się znalezienie takiego systemu motywacji, aby angażować uczniów w lekcje wychowania fizycznego.

Zajęcia interesująco zorganizowane, wzbudzające zaciekawienie, a przede wszystkim dające radość i zadowolenie, to lekcje, w których uczniowie chcą brać udział. Rozwijają one zamiłowanie uczniów do aktywności ruchowej w przyszłości i dają satysfakcję również nauczycielowi. W niniejszym opracowaniu nauczyciele o dłuższym stażu pracy częściej deklarowali osiąganie sukcesów w pracy z uczniem otyłym. Być może nauczyciele ci, podczas wielu lat praktyki mieli większą szansę stworzenia takiej strategii nauczania i pracy z uczniami otyłymi, która prowadzi w efekcie do osiągania przez nich sukcesów. Służyć temu mogą m.in. autorskie programy wychowania fizycznego, aktywizujące młodzież o obniżonych możliwościach ruchowych, niechętnie uczestniczącą w „gotowych” programach wychowania fizycznego (21).

W działaniach skierowanych do uczniów otyłych należy mieć również na uwadze udzielanie pomocy młodzieży w zaakceptowaniu własnego ciała, podkreślenie wagi tego „co robi ciało”, a nie „jak wygląda”. Pomaga to uczniom poprawić obniżone poczucie własnej wartości i skrępowanie własnym wyglądem; wymaga jednak od nauczyciela WF starannie przemyślanego doboru zajęć ruchowych i dostosowanie ich do indywidualnych potrzeb i możliwości uczniów, a w mniejszym stopniu kładzenia nacisku na realizację programu zajęć (26).

Zapisy w dokumencie „Strategia rozwoju sportu w Polsce do roku 2012” (27) wskazują, że konieczna jest zmiana kryteriów oceny ucznia z wychowania fizycznego – odejście od ocen za poziom sprawności i umiejętności, na rzecz preferowania osobistego postępu. Należy dążyć do przeorientowania nauczycieli co do efektu dydaktycznego z zakresu wychowania fizycznego, dotyczącego umiejętności, wiadomości i postaw uczniów. Mierzenie efektów kształcenia z zakresu kultury fizycznej za pomocą testów sprawności fizycznej jest zdecydowanie nietrafione (28). Pewne nadzieje na poprawę sytuacji związanej z lekcjami WF w szkole daje cytowana wcześniej nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego, która weszła w życie 1 września 2009 roku (Dz.U. 2009, Nr 4, poz. 17). Zgodnie z jej zapisami, 2 godziny zajęć tygodniowo są organizowane w systemie klasowo-lekcyjnym, a pozostałe 2 godziny mogą być wykorzystane na realizację zainteresowań sportowo-rekreacyjnych uczniów. Taka organizacja zajęć daje możliwość wyboru rożnych aktywności sportowo-rekreacyjnych zgodnie z zainteresowaniami uczniów i ich potrzebami zdrowotnymi. Swoboda w decydowaniu o formie realizacji dwóch godzin zajęć WF pozwoli na efektywniejszą i bliższą potrzebom uczniów (także uczniów otyłych) realizację zajęć w szkołach. Nie można zapomnieć o dobrych nauczycielach, bez których nawet najlepsze programy nie powiodą się. Szkolenia podyplomowe, kierowane głównie do młodszych stażem nauczycieli, zgodnie z programem ich doskonalenia zawodowego, powinny dać efekty w postaci ich zaangażowania w problemy zdrowotne uczniów i udział w opiece czynnej nad uczniami z zaburzeniami zdrowia i rozwoju. Grupa ta, jak wynika z naszych badań, już jest częściej niż starsi koledzy, zaangażowana we współpracę z rodzicami w zakresie zmiany sposobu żywienia i stylu życia całej rodziny. Jest także bardziej uwrażliwiona na problemy emocjonalne otyłych uczniów, związane z negatywnym obrazem własnego ciała i lękiem przed ośmieszeniem.

Podsumowując, należy podkreślić, że uczeń w szkole staje się obecnie coraz bardziej świadomym i wymagającym „klientem” edukacyjnym, a dotyczy to także lekcji WF. Coraz trudniej jest znaleźć właściwe sposoby motywowania ucznia do wysiłku fizycznego, a szybko zmieniający się świat kreuje kolejne, nie wymagające wysiłku sposoby spędzania czasu (29). Stawia to duże wyzwanie nie tylko nauczycielom wychowania fizycznego w szkole, ale także dyrektorom szkół i instytucjom nadzorującym działania w resorcie edukacji.

WNIOSKI

1.    Nauczyciele wychowania fizycznego stanowią ważną grupę wspomagającą działania podejmowane w celu zapobiegania i leczenia otyłości u uczniów.

2.    Należy grupę tę motywować do organizowania interesujących lekcji WF, zajęć i zawodów sportowych, w których uczestniczyliby wszyscy uczniowie, także uczniowie z nadmiarem masy ciała.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Socha J., Stolarczyk A., Socha P.: Zachowania żywieniowe – od genetyki do środowiska społeczno-kulturowego. Nowa Pediatria, 2003, 3(30), 212-217.

2.    Whitaker R.C.: Predicting obesity in youth adulthood from childhood and parental obesity. N. Engl. J. Med., 1977, 337, 869-873.

3.    Oblacińska A., Jodkowska M. (red.): Otyłość u polskich nastolatków. Epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2007.

4.    Preventing childhood obesity: Health in the balance. Institute of Medicine, National Academy of Science. National Akad. Press: January 2005.

5.    Tabak I.: Psychospołeczne skutki otyłości. [W:] Oblacińska A., Tabak I. (red.): Jak pomóc otyłemu nastolatkowi? Rola pielęgniarki szkolnej i nauczyciela wychowania fizycznego we wspieraniu młodzieży z nadwagą i otyłością. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2006.

6.    Gordon T., Kannel W.B.: Obesity and cardiovascular disease: The Framingham study. Clin. Endocrinol. Metab., 1976, 5, 367.

7.    Cook S., Weitzman M., Aninger P., Nguyen M., Dietz W.H.: Prevalence of a metabolic syndrome phenotype in adolescents: finding from 3th National Health and Nutrition Examination Survey 1988-1994. Arch. Pediatr. Adolesc. Med., 2003, 157, 821-827.

8.    Radoszewska J.: Z badań nad tożsamością osób otyłych. Nowiny Psychol., 1994, 4, 87-91.

9.    Strauss R.S., Pollack H.A.: Social marginalization of overweight children. Arch. Pediatr. Adolesc. Med., 2003, 157(8), 746-752.

10.    Oblacińska A., Tabak I., Jodkowska M.: Life satisfaction, self-esteem and relations with other people in obese adolescents from rural areas in Poland. [W:] Popławska H. (red.): Somatic development, physical fitness and health status of rural children and adolescents. Josef Pilsudski University of Physical Education in Warsaw. Faculty of Physical Education in Biala Podlaska. Biala Podlaska 2009.

11.    Eisenberg M.E., Neumark-Sztainer D., Story M.: Associations of weight-based teasing and emotional well-being among adolescents. Arch. Pediatr. Adolesc. Med., 2003, 157, 733-738.

12.    Kołoło H., Mazur J., Małkowska A.: Ofiary przemocy rówieśniczej w szkole wśród młodzieży z nieprawidłową masą ciała. [W:] Mazur J. (red.): Środowiskowe, społeczne i behawioralne uwarunkowania urazów i przemocy wśród młodzieży szkolnej w Polsce i wybranych krajach. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2005.

13.    Barrie L.: Health Promotion and Health Education. Problems and Solutions. Barn Publ.: hale Barns 1991.

14.    Owczarek S.: Aktywność ruchowa w leczeniu otyłości. [W:] Oblacińska A., Weker H. (red.): Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży. Od urodzenia do dorosłości. Wyd. Help-Med., Kraków, 2008.

15.    Fenczyn J., Szmigiel C.: Attitude towards physical activity among boys and girls with simple obesity. Medicina Sportiva, 2003, 1, 31-47.

16.    Wardle J., Brodersen N.H., Boniface D.: School-based physical activity and changes in adiposity. Int. J. Obes., 2007, 31, 14-1468.

17.    Owczarek S.: Aktywność ruchowa w profilaktyce i leczeniu otyłości. [W:] Oblacińska A., Tabak I. (red.): Jak pomóc otyłemu nastolatkowi? Rola pielęgniarki szkolnej i nauczyciela wychowania fizycznego we wspieraniu młodzieży z nadwagą i otyłością. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2006.

18.    Frołowicz T. (red).: Wychowanie fizyczne w nowoczesnych systemach edukacyjnych. Ekspertyza na zlecenie Instytutu Sportu w Warszawie. Gdańsk 2004.

19.    Girard J.R., Pfeiffer K.A., Pate R.R.: Motivation factors associated with sports program participation in middle school students. J. Adolesc. Health, 2006, 38(6), 696-703.

20.    Łoś-Rycharska E., Pedle K.: Analiza czynników kształtujących aktywność fizyczną i dzieci i młodzieży. Ped. Pol., 2006, 81(2), 94-100.

21.    Tataruch R., Marcinów R., Tataruch M.: Praktyczna realizacja programu wychowania fizycznego aktywizująca uczniów o średniej i obniżonej sprawności ruchowej. Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu 2005, Zeszyt 54, 159-166.

22.    Oblacińska A., Jodkowska M. Tabak I., Ostręga W.: Samoocena zdrowia i sprawności fizycznej polskich gimnazjalistów z nadwagą i otyłością. [W:] Jopkiewicz A. (red.): Auksologia a promocja zdrowia, t. 4, Kielce 2007.

23.    Zabinski M.F., Saelens B.E., Stein R.I., Hayden-Wade H.A. i wsp.: Overweight children’s barriers to and support for physical activity. Obes. Res., 2003, 11, 238-246.

24.    Brudnik M.: Szkolne i rodzinne uwarunkowania emocjonalnego stosunku dziewcząt i chłopców z klas VIII do lekcji wychowania fizycznego. Wychowanie Fizyczne i Sport 1998, 3, 105-119.

25.    Standage M., Duda J.L., Ntoumanis N.: A test of self-determination theory in school physical education. Br. J. Edu. Psychol., 2005, 75, 411-433.

26.    Sas-Nowosielski K.: Współczesne poglądy na temat determinantów aktywności ruchowej i ich implikacje pedagogiczne. Wych. Fiz. Zdrowie, 2003, 8/9, 4-6.

27.    Strategia rozwoju sportu w Polsce do roku 2012. Sport wyczynowy 2003, 3-4, 459-460.

28.    Papiernik H.: Pomiar dydaktyczny z wychowania fizycznego – zagrożenie czy szansa? Lider 2005, 173-4, (7-8), 4-17.

29.    Bronikowski M.: Kultura fizyczna dzisiaj a wymagania reformy. [W:] Bronikowski M. (red.): Metodyka wychowania fizycznego w reformowanej szkole. Wydawnictwo eMPi2, Poznań 2004.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Maria Jodkowska
Zakład Ochrony i Promocji Zdrowia Dzieci i Młodzieży
Instytut Matki i Dziecka
ul. Kasprzaka 17a, 01-211 Warszawa
tel. (22) 32-77-310, fax (22) 32-77-370
maria.jodkowska@imid.med.pl