*Praca wykonana w ramach programu realizowanego w Instytucie Matki i Dziecka w latach 2007-2008 „Profilaktyka i edukacja zdrowotna” w projekcie „Ograniczenie wykluczenia społecznego oraz wyrównanie szans u dzieci z terenów wiejskich i małych miast poprzez stworzenie sieci świetlic środowiskowych w wybranych gminach głównie na terenach wschodnich Polski” OSCHOW-1/2007

Wykluczenie społeczne – nieuczestniczenie bądź niezdolność do uczestniczenia w ważnych aspektach życia zbiorowego (społecznych, gospodarczych, politycznych i kulturowych) to zjawisko w znacznym stopniu ograniczające rozwój zarówno jednostek, jak i grup. Skutkuje ono zerwaniem więzi społecznej między jednostką a społeczeństwem (1) oraz utratą możliwości włączania się w życie zbiorowe i korzystania ze związanych z tym uprawnień (2). Wykluczenie społeczne często wiąże się z ubóstwem, nierównościami szans, ale może być też przejawem indywidualnych stylów zachowań (np. nadużywanie alkoholu, konflikty z prawem) czy jednostkowych różnic w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi (3).

Jak wskazuje raport „Diagnoza społeczna 2009” (4), w 28% gospodarstw domowych w Polsce stałe dochody nie wystarczają na zaspokajanie bieżących potrzeb członków rodzin. Szczególnie zagrożeni ubóstwem i wykluczeniem społecznym są mieszkańcy wsi i małych miast (poniżej 20 000 mieszkańców). Według obiektywnych kryteriów dochodowych poniżej granicy ubóstwa żyje 5,2% gospodarstw na wsi, 2,7% w małych miastach, podczas gdy w dużych miastach (powyżej 500 tys. mieszkańców) zasięg ubóstwa wynosi 1,3%. Analogiczne zależności występują przy zastosowaniu subiektywnego odczucia ubóstwa (odpowiednio 63,3%; 53,6% vs 32,4%). Mieszkanie na wsi stanowi zdaniem Czapińskiego (5) istotny czynnik ryzyka wykluczenia społecznego, określanego jako wykluczenie strukturalne.

Wykluczenie społeczne pociąga za sobą również gorszy dostęp do opieki zdrowotnej. Odsetek gospodarstw, które z powodów finansowych zrezygnowały z korzystania z niektórych świadczeń zdrowotnych mimo, że ich potrzebowały, jest wyraźnie większy na wsi i w małych miastach niż w dużych miastach (np. w przypadku zakupu leków odpowiednio 24,9% i 21,5% vs 18,7, w przypadku usług lekarza 17,5% i 15,9% vs 12,4%) (4).

W celu zapobiegania wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży, pochodzących z rodzin ubogich, niewydolnych wychowawczo lub dotkniętych dysfunkcjami społecznymi, tworzone są świetlice środowiskowe. Są to placówki opiekuńczo-wychowawcze wspierające funkcje opiekuńczo-wychowawcze rodziny, świadcząc dzienną opiekę nad dziećmi. Pobyt w świetlicach jest dobrowolny i nieodpłatny. Zgodnie z Ustawą z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593), ważnym elementem działalności świetlic jest zarówno współpraca z rodzinami w wykonywaniu przez nie funkcji opiekuńczych, jak też współpraca ze szkołami, lokalnymi instytucjami zainteresowanymi zapobieganiem patologiom społecznym oraz placówkami ochrony zdrowia w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej.

Wychowawcy świetlic środowiskowych nie tylko współpracują ze specjalistami ochrony zdrowia, ale również sami prowadzą edukację zdrowotną. Ma ona na celu przekazywanie dzieciom (a często również ich rodzicom) wiedzy, kształtowanie umiejętności życiowych, przekonań i postaw niezbędnych do zachowania i doskonalenia zdrowia własnego i innych osób (6).

Najskuteczniejszymi metodami prowadzenia edukacji zdrowotnej są metody aktywizujące, takie jak dyskusja, „burza mózgów”, „wchodzenie w role” czy praca w grupach (7). Uczą one nie tylko treści merytorycznych, ale kształtują również umiejętność wzajemnego słuchania, empatii, skutecznego komunikowania się, współpracy i odpowiedzialności. Pełnią istotną rolę w społecznym aktywizowaniu młodych ludzi.

Odpowiadając na aktualne potrzeby dzieci i młodzieży z ubogich środowisk, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Chrześcijańskich Organizacji Wiejskich (OSChOW) wraz z Instytutem Matki i Dziecka (IMiD) od początku 2007 roku realizuje projekt „Ograniczanie wykluczenia społecznego oraz wyrównanie szans u dzieci z terenów wiejskich i małych miast poprzez stworzenie sieci świetlic środowiskowych w wybranych gminach głównie na terenach wschodnich Polski”. W ramach projektu organizacja pozarządowa OSChOW wraz z instytucjami wspierającymi tę inicjatywę utworzyła do połowy listopada 2009 roku 38 świetlic środowiskowych pod wspólną nazwą „Promyk dnia”1.

W utworzonych świetlicach środowiskowych dzieci mogą spędzać wolny czas po zajęciach szkolnych, ucząc się jednocześnie, w jaki sposób zapobiegać podstawowym zagrożeniom. Mają one zapewnioną opiekę, posiłek oraz dostęp do komputera i Internetu. Wśród istotnych zadań stojących przed wychowawcami świetlic „Promyk dnia” jest prowadzenie edukacji zdrowotnej oraz dbałość o zapewnienie dzieciom jak najlepszego dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej.

Aby projekt OSChOW mógł przynieść wymierne korzyści dla zdrowia dzieci musiał zostać oparty na dobrym merytorycznie programie edukacyjnym. W związku z tym w Zakładzie Ochrony i Promocji Zdrowia Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie opracowano program merytoryczny – „Profilaktyka i edukacja zdrowotna”. Przygotowano materiały do realizacji i ewaluacji programu w zakresie: profilaktycznej opieki zdrowotnej nad uczniami, stymulowania rozwoju dzieci w wieku wczesnoszkolnym, zasad prowadzenia edukacji zdrowotnej dotyczącej profilaktyki uzależnień, zasad zdrowego stylu życia, sposobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych i kształtowania poprawnych relacji społecznych (8, 9, 10). Program „Profilaktyka i edukacja zdrowotna” dla świetlic „Promyk Dnia” został wdrożony do realizacji na początku 2008 roku, kiedy to przekazano wychowawcom świetlic materiały do jego realizacji oraz przeprowadzono szkolenie merytoryczne.

CEL PRACY

Celem pracy jest dokonanie wstępnej oceny dotyczącej przygotowania wychowawców świetlic środowiskowych do realizacji edukacji zdrowotnej oraz działań podejmowanych przez rodziców w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi.

MATERIAŁ I METODA

Badania przeprowadzono w marcu 2008 roku w ramach ewaluacji początkowej programu „Profilaktyka i edukacja zdrowotna” w projekcie wiejskich świetlic środowiskowych. Wychowawcy świetlic biorących udział w projekcie OSChOW, przed rozpoczęciem szkolenia prowadzonego przez pracowników Instytutu Matki i Dziecka, otrzymali do wypełnienia ankiety, dotyczące m.in. ich wiedzy w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad uczniami oraz współpracy z rodzicami dzieci i środowiskiem lokalnym. Otrzymali również ankiety dla rodziców/opiekunów z prośbą o ich rozdanie, zebranie oraz przesłanie wypełnionych ankiet do IMiD. Rodzice lub opiekunowie dziecka (w dalszej części pracy nazywani rodzicami) samodzielnie wypełniali ankietę na terenie świetlicy lub w domu i zwracali ją wychowawcy świetlicy. Badania przeprowadzone zarówno wśród wychowawców świetlic, jak i rodziców dzieci, były anonimowe.

W badaniu ewaluacyjnym wzięło udział 19 wychowawców z 14 świetlic środowiskowych „Promyk dnia” (były to wszystkie świetlice utworzone do marca 2008 roku). Większość badanych wychowawców stanowiły kobiety (13 osób), osoby pomiędzy 26 a 50 rokiem życia (15 osób), najczęściej nauczyciele (12 osób). Kwestionariusz ankiety prawidłowo wypełniło też 144 rodziców dzieci uczęszczających do świetlic (84% badanych stanowiły matki dzieci). Badani rodzice mieli dzieci w wieku od 4 do 16 lat (średnio 10,5; SD=2,5), najczęściej pomiędzy 7 a 12 rokiem życia (70%).

Narzędziami badawczymi były kwestionariusze ankiet dla wychowawców świetlic i rodziców dzieci, obejmujące następujące obszary badawcze:

• zdrowie, samopoczucie i zachowania zdrowotne dzieci;

• wiedza, działania i prowadzenie edukacji zdrowotnej przez opiekunów świetlic; współpraca z rodzicami i instytucjami lokalnymi; postępowanie rodziców z dziećmi;

• korzystanie z profilaktycznej opieki zdrowotnej przez dzieci.

Spośród pytań zawartych w kwestionariuszach, dla potrzeb niniejszego opracowania wybrano pytania, dotyczące:

1.    Wiedzy oraz prowadzenia edukacji zdrowotnej dotyczącej profilaktycznej opieki zdrowotnej nad uczniami (pytania skierowane do opiekunów świetlic):

• Jak ocenia Pan(i) swoją obecną wiedzę na temat:

–    zasad prowadzenia edukacji zdrowotnej i stosowania metod aktywizujących;

–    zasad profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą;

–    profilaktyki próchnicy zębów;

z odpowiedziami zaznaczanymi na skali od 1 (min) do 5 (max).

• Jak często prowadzi Pan(i) edukację zdrowotną dzieci przy użyciu metod aktywizujących? z kategoriami odpowiedzi: bardzo często, często, rzadko, nigdy.

2.    Współpracy z instytucjami sprawującymi opiekę nad dziećmi:

• Czy w ciągu ostatniego roku współpracował(a) Pan(i) z:

– pielęgniarką szkolną, pielęgniarką rodzinną;

– lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej;

– pedagogiem (lub psychologiem) szkolnym;

– poradnią psychologiczno-pedagogiczną;

– ośrodkiem pomocy społecznej;

– stacją sanitarno-epidemiologiczną;

– samorządem lokalnym (np. urzędem gminy)

z kategoriami odpowiedzi: tak, nie.

3.    Korzystania z profilaktycznej opieki zdrowotnej przez dzieci (pytania skierowane do rodziców):

• Czy w ciągu ostatniego roku Pani(a) dziecko było u lekarza na badaniu kontrolnym, mimo, że nie było chore (badanie bilansowe) z kategoriami odpowiedzi: tak, nie.

• Czy w ciągu ostatniego roku Pani(a) dziecko było szczepione z kategoriami odpowiedzi: tak, nie.

Wypełnione kwestionariusze ankiety zostały zakodowane w programie EpiData, a ich wyniki poddano analizie statystycznej przy użyciu pakietu SPSS v.14.

WYNIKI

1. Stan wiedzy na temat profilaktyki i promocji zdrowia oraz prowadzenie edukacji zdrowotnej przez wychowawców świetlic środowiskowych

Swoją wiedzę na temat zasad profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą respondenci oceniali najczęściej jako dostateczną (3 p.) – 10 osób, lub dobrą (4 p.) – 7 osób. Dwóch wychowawców oceniło swoją wiedzę na 1p. lub 2 p. (tab. I).

Ocena własnej wiedzy na temat zasad prowadzenia edukacji zdrowotnej i stosowania metod aktywizujących wskazała na średni poziom wiedzy wśród wychowawców – nikt nie zaznaczył ani odpowiedzi z najniższą, ani z najwyższą liczbą punktów. Samoocena wiedzy o profilaktyce próchnicy zębów, mimo dość wysokiej liczby ocen dobrych lub bardzo dobrych (9 osób zaznaczyło 4 p. lub 5 p.) nie jest w pełni zadowalająca, ponieważ co trzeci wychowawca przyznał się do miernej (2 punkty) wiedzy na ten temat.

Na pytanie dotyczące prowadzenia edukacji zdrowotnej dzieci przy użyciu metod aktywizujących połowa wychowawców odpowiedziała, że prowadzi ją często (8 osób), a 1 osoba, że bardzo często. Połowa (8 na 17) wychowawców odpowiadających na to pytanie stwierdziła, że taki rodzaj edukacji zdrowotnej prowadzi rzadko.

2. Współpraca podejmowana przez wychowawców świetlic środowiskowych

Większość wychowawców w ciągu roku poprzedzającego badanie współpracowała z samorządem lokalnym (17 osób), ośrodkiem pomocy społecznej (14 wychowawców), poradnią psychologiczno-pedagogiczną (12 wychowawców) i pielęgniarką szkolną (11 osób) – ryc. 1. Współpracę z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej podjęła niespełna połowa wychowawców. Kontakty z pedagogiem lub psychologiem szkolnym, pielęgniarką rodzinną czy pracownikami stacji sanitarno-epidemiologicznych należały do rzadkości.

3. Działania podejmowane przez rodziców

Rodzice odpowiadali na pytania, czy w ciągu ostatniego roku ich dziecko miało wykonywane profilaktyczne badania lekarskie (bilans zdrowia) i/lub szczepienia ochronne. Zgodnie z Rozporządzeniami Ministra Zdrowia obowiązującymi zarówno w czasie przeprowadzania badania (11), jak i obecnie (12), profilaktyczne badania lekarskie (bilanse) powinny być wykonywane przez lekarza w obecności rodziców lub prawnych opiekunów w klasie I szkoły podstawowej (wiek 7 lat – dotyczy dzieci, które nie miały badania w wieku 6 lat), w klasie III szkoły podstawowej (wiek 10 lat), w klasie I gimnazjum (13 lat) i I szkoły ponadgimnazjalnej (16 lat). Wśród dzieci z analizowanych świetlic środowiskowych badaniom profilaktycznym w ciągu roku poprzedzającego badanie poddanych zostało, według rodziców 86% 7-latków, 57% 10-latków, 58% 13-latków i 75% 16-latków (ryc. 2).

Zgodnie z programem szczepień ochronnych (kalendarzem szczepień) na rok 20072 zamieszczonym jako załącznik do Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 27 marca 2007 roku, obowiązkowym szczepieniom ochronnym podlegają dzieci w 6 r.ż. (błonica, tężec, krztusiec oraz poliomyelitis), 10 r.ż. (odra, świnka, różyczka oraz dziewczęta w 11 i 12 r.ż. o ile nie były szczepione wcześniej), 14 r.ż. (WZW typu B, błonica, tężec).

Z naszych badań wynika, że według wiedzy rodziców, spośród dzieci z badanych świetlic, obowiązkowe szczepienia ochronne miało wykonane 75% 6-latków, 56% 10-latków oraz 67% 14-latków (ryc. 3).

DYSKUSJA

Na podstawie badania rodziców dzieci oraz wychowawców świetlic, przystępujących do programu „Ograniczanie wykluczenia społecznego oraz wyrównanie szans u dzieci z terenów wiejskich i małych miast poprzez stworzenie sieci świetlic środowiskowych w wybranych gminach głównie na terenach wschodnich Polski”, podjęto próbę analizy przygotowania wychowawców świetlic środowiskowych do realizacji edukacji zdrowotnej oraz działań podejmowanych przez rodziców w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi. Profilaktyczna opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieżą, zgodnie ze Strategią Światowej Organizacji Zdrowia „Zdrowie dla wszystkich”, ma na celu wspieranie rozwoju i edukacji dzieci i młodzieży oraz współdziałanie na rzecz ochrony i promocji zdrowia (13, 14). Istotą tej opieki są medyczne działania profilaktyczne (prewencyjne) w stosunku do dzieci i ich rodziców, w tym w ramach profilaktyki pierwotnej: szczepienia ochronne i promocja zdrowia (obejmująca edukację zdrowotną); wtórnej: testy przesiewowe i profi
laktyczne badania lekarskie; trzeciorzędowej: poradnictwo czynne, dotyczące dzieci i młodzieży z problemami zdrowotnymi, przewlekle chorych lub niepełnosprawnych oraz ich rodzin z problemami zdrowotnymi i społecznymi.

Światowa Organizacja Zdrowia zakładając szerokie podejście do rozwiązywania problemów zdrowotnych uczniów, zaleca powiązanie profilaktycznej opieki zdrowotnej z programami promocji zdrowia w oparciu o współpracę z rodzicami i społecznością lokalną (15). Zaleceniom tym wychodzi naprzeciw projekt realizowany przez OSChOW wraz z programem merytorycznym opracowanym w Instytucie Matki i Dziecka. Skuteczność działania tego projektu będzie jednak zależała od właściwego przygotowania wychowawców świetlic, pozyskania do współpracy rodziców dzieci, a następnie od odpowiedniego monitorowania realizacji programu w oparciu o opracowaną metodykę ewaluacji (9).

Projekt świetlic środowiskowych „Promyk dnia” jest realizowany od 2007 roku i wykazuje przez cały czas bardzo szybkie tempo rozwoju. W ciągu pierwszych miesięcy jego trwania udało się utworzyć kilkanaście świetlic (w momencie badania wstępnego, na podstawie którego powstała ta praca, było 14 placówek), a dwa lata później (w chwili powstawania niniejszego opracowania) funkcjonowało już 38 świetlic. Postęp ten mógł się dokonać tylko dzięki ogromnemu zaangażowaniu zarówno pracowników instytucji wspierających finansowo i organizacyjnie ten projekt, jak i wychowawców świetlic. Wśród wychowawców tych działał bowiem „dobór dodatni” – są to osoby, które lubią i chcą pracować z dziećmi i młodzieżą, wystarczy więc jedynie dostarczyć im dodatkową wiedzę i narzędzia do działania. Wstępna diagnoza przygotowania wychowawców świetlic do realizacji powierzonych im zadań stanie się podstawą ewaluacji programu merytorycznego „Profilaktyka i edukacja zdrowotna” i pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy wiedza i narzędzia zostały odpowiednio opracowane i skutecznie wykorzystane przez realizatorów.

Jednym z istotnych zadań wychowawcy świetlicy środowiskowej jest prowadzenie edukacji zdrowotnej, najlepiej przy użyciu metod aktywizujących. Są to metody, które stwarzają przestrzeń dla samodzielnego myślenia i działania dziecka. Uruchamiają one wyobraźnię uczących się, pozwalając zobaczyć, dotknąć, posmakować, odegrać, narysować, zaobserwować zmiany, przywołując informacje z pamięci uczniów (16). Dzięki ich stosowaniu uczniowie zaczynają być samodzielni, rozwijają własne strategie uczenia się i poznawania świata, wyzwalają w sobie autentyczną motywację i ciekawość. Metody aktywizujące uznawane są za najskuteczniejsze, ze względu na znacznie większy procent zapamiętywanych treści w porównaniu z nauczaniem tradycyjnym (biernym) (7). Wśród badanych wychowawców średnia ocena własnej wiedzy na temat metod aktywizujących, to 3 punkty na 5 możliwych, a w praktyce metody aktywizujące często stosuje tylko połowa z badanych wychowawców.

Zaobserwowana sytuacja może wynikać z wielu powodów. Jednym z nich może być brak odpowiedniego przygotowania wychowawców świetlic w tym zakresie, gdyż nie zawsze mieli oni wcześniej okazję uczestniczyć w szkoleniach dotyczących tematyki zdrowia i edukacji zdrowotnej. Próbą zmiany tej sytuacji jest właśnie wdrożenie w świetlicach „Promyk Dnia” programu profilaktyki i edukacji zdrowotnej, przygotowanego w Instytucie Matki i Dziecka.

Inną przyczyną rzadkiego stosowania aktywizujących metod w edukacji zdrowotnej w świetlicach środowiskowych, może być brak czasu opiekunów świetlic (zbyt wiele obowiązków) lub trudności metodyczne i organizacyjne (dzieci uczęszczające do świetlic są w różnym wieku i mają w związku z tym różne potrzeby). Wychodząc naprzeciw tym trudnościom opracowano gotowe scenariusze zajęć warsztatowych, dostosowane do potrzeb dzieci w różnym wieku (10).

Wychowawcy świetlic odpowiadali też na pytanie dotyczące ich wiedzy o zasadach profilaktycznej opieki medycznej nad dziećmi i młodzieżą. Jedynie co trzeci badany ocenił tę wiedzę jako dobrą. Wychowawca powinien służyć rodzicom radą i pomocą w tym zakresie, a w przypadku, gdy rodzice mimo uzyskania informacji od pracowników ochrony zdrowia, nie zgłaszają się z dzieckiem na profilaktyczne badanie lekarskie, opiekun świetlicy, w porozumieniu z pielęgniarką szkolną i ewentualnie z pracownikiem opieki społecznej, powinien przeprowadzić wywiad środowiskowy w domu ucznia, rozpoznać przyczyny nie zgłaszania się z dzieckiem na badanie profilaktyczne (problemy z dostępem do lekarza, niewydolność opiekuńcza rodziny) i zachęcić rodziców do zgłoszenia się na badanie. Informacje dotyczące współdziałania wychowawców świetlic środowiskowych z rodzicami w tym zakresie, zawarto w opracowanym podręczniku dla wychowawców świetlic (8).

Analiza współpracy wychowawców świetlic środowiskowych z różnymi instytucjami wykazała, że współpraca ta jest znacznie rzadziej podejmowana z przedstawicielami ochrony zdrowia niż z instytucjami pomocy społecznej, czy władz samorządowych. Połowa wychowawców w ciągu roku poprzedzającego badanie współpracowała z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, znacznie częściej był to kontakt z pielęgniarką szkolną – nawiązało go 11 spośród 19 badanych. Wobec nie satysfakcjonującej samych opiekunów własnej wiedzy na temat zasad profilaktycznej opieki zdrowotnej, intensyfikacja tej współpracy byłaby wskazana.

Rodzice dzieci uczęszczających do świetlic środowiskowych odpowiadali m.in. na pytania dotyczące korzystania przez ich dzieci z badań profilaktycznych. Tylko około 50% rodziców 10-latków, 13-latków i 16-latków stwierdziło, że ich dzieci w roku poprzedzającym badanie miały wykonane takie badania. Wyniki te odbiegają, szczególnie w przypadku dzieci starszych, od danych ogólnopolskich, opublikowanych przez Instytut Matki i Dziecka w 2007 roku na podstawie analizy druków statystycznych „Roczne sprawozdanie o realizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad uczniami w szkołach” (MZ-06). W Polsce ogółem profilaktyczne badania lekarskie wykonano u ponad 90% uczniów klas „0” i I szkół podstawowych, ponad 90% uczniów klas III, około 90% klas I gimnazjum i ponad 80% uczniów klas I szkół ponadgimnazjalnych (w zależności od typu szkoły ogółem od 76 do 87%) (17).

Zaobserwowana sytuacja wymaga z pewnością wyjaśnienia. Należałoby sprawdzić, czy badania dzieci ze świetlic rzeczywiście nie zostały wykonane, czy też zostały wykonane z opóźnieniem, bądź rodzice nie wiedzieli o ich przeprowadzeniu. Badania mogły być wykonane w szkole bez obecności rodziców, choć zapisy w załączniku do rozporządzenia Ministerstwa Zdrowia z 2004 r. w sprawie zakresu i organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą oraz standardy przeprowadzania takich badań, nie przewidują takiej możliwości (18, 19). Dokumenty te zobowiązują do przeprowadzania badań dzieci do 16 roku życia w obecności rodziców lub opiekunów prawnych.

Zastanawiający jest fakt, że wykres częstości przeprowadzonych badań bilansowych (ryc. 2) nie wykazuje znaczących zróżnicowań pomiędzy poszczególnymi rocznikami podlegającymi i nie podlegającymi badaniom. W niektórych przypadkach odsetki dzieci nie podlegających badaniom (np. 8-latki) przewyższają odsetki dzieci podlegających badaniom bilansowym (np. 10-latki). Może to świadczyć o braku wiedzy rodziców o tym, czym są badania bilansowe i nie odróżnianiu ich od innych wizyt w gabinecie lekarskim. Być może również badania te były wykonywane z opóźnieniem przekraczającym 1 rok.

Rodzice biorący udział w badaniu odpowiadali również na pytanie dotyczące wykonywania szczepień ochronnych u ich dzieci. Według wiedzy rodziców wśród dzieci ze świetlic środowiskowych, największy odsetek szczepionych w roku poprzedzającym badanie był wśród 6-latków (75%). Wśród dzieci starszych, które zgodnie z kalendarzem szczepień powinny zostać zaszczepione, odsetek ten był wyraźnie mniejszy.

Szczepienia ochronne uczniów, wykonywane są od 2007 roku wyłącznie w zakładach podstawowej opieki zdrowotnej, w obecności rodziców lub opiekunów (11, 20). Uzyskany wynik świadczy o potrzebie uświadomienia rodzicom znaczenia szczepień ochronnych oraz informowania ich o obowiązujących terminach, co powinno należeć do obowiązków nie tylko lekarza i pielęgniarki, ale także wychowawców świetlic.

PODSUMOWANIE

Znacząca część dzieci uczęszczających do świetlic środowiskowych nie ma wykonywanych badań bilansowych i szczepień ochronnych. Wychowawcy świetlic, którzy powinni pełnić względem rodziców funkcję doradców, m.in. w dziedzinie profilaktyki, nie zawsze sami posiadają wystarczającą wiedzę i umiejętności. Wyniki przeprowadzonych badań potwierdzają zasadność i potrzebę wdrażania takich programów, jak opracowany w Instytucie Matki i Dziecka program „Profilaktyka i edukacja zdrowotna”, realizowany w świetlicach środowiskowych Promyk dnia. Kontynuacja tego programu oraz prowadzenie systematycznej jego ewaluacji powinny przynieść efekty między innymi w wyrównywaniu szans w dostępie do działań profilaktycznych i edukacji zdrowotnej uczniów zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ważne jest, by dzieci wywodzące się z zagrożonych środowisk nie powielały postaw i zachowań wobec zdrowia, jakie występują u ich rodziców.

Wyniki badania analizowanego w tej pracy posiadają pewne ograniczenia: próba osób badanych nie była zbyt liczna (19 wychowawców świetlic i 144 rodziców), a pytania zawarte w kwestionariuszu miały znaczny stopień uogólnienia. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że dotarcie do rodziców dzieci ze świetlic środowiskowych nie jest proste, można uznać, że uzyskane wyniki dają podstawę do wstępnego nakreślenia ogólnej sytuacji dotyczącej edukacji zdrowotnej i korzystania z profilaktycznej opieki zdrowotnej dzieci, będących pod opieką takich placówek.

WNIOSKI

Ze wstępnej oceny dotyczącej przygotowania wychowawców świetlic środowiskowych do realizacji edukacji zdrowotnej oraz działań rodziców w zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi wynika, że:

1.    Istnieje wyraźna potrzeba prowadzenia w świetlicach środowiskowych edukacji zdrowotnej dzieci i ich rodziców, a także dokształcania wychowawców pracujących w tych placówkach.

2.    Programy kształcenia wychowawców świetlic środowiskowych powinny uwzględniać umiejętności stosowania metod aktywizujących w edukacji zdrowotnej.

3.    W profilaktycznej opiece zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą należy zwracać uwagę nie tylko na samo wykonywanie szczepień ochronnych i badań profilaktycznych, ale także, a może przede wszystkim na prowadzenie edukacji zdrowotnej dzieci i ich rodzin.

4.    Jedynie kompleksowe podejście do działań profilaktycznych może przynieść wymierne korzyści dla zdrowia dzieci i pomóc w wyrównywaniu szans i likwidowaniu nierówności w zdrowiu wśród dzieci.

..............................................................................................................................................................

1Adres strony internetowej projektu: www.promykdnia.pl

2Kalendarz szczepień ochronnych na rok 2008, który ukazał się pół roku po analizowanym badaniu nie zmienił terminów szczepień.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Muras M.: Wykluczenie społeczne. W: Czapiński J., Panek T.: Diagnoza społeczna 2005. Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania, Warszawa 2005.

2.    Frieske K.W.: Marginalność i procesy marginalizacji. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Instytut Polityki Społecznej UW, Warszawa 1999.

3.    Silver H.: Social exclusion and social solidarity: three paradigms. International Labour Review, 1994, 133
(5-6), 531-578.

4.    Czapiński J., Panek T. (red.): Diagnoza społeczna 2009. Uzyskane dnia 19 listopada 2009 z: www.diagnoza.com.

5.    Czapiński J.: Rodzaje wykluczenia społecznego. [W]: Czapiński J., Panek T. (red.): Diagnoza społeczna 2009. Uzyskane dnia 19 listopada 2009 z: www.diagnoza.com, 337-344.

6.    Woynarowska B.: Edukacja w szkole. [W]: Woynarowska B. (red.): Zdrowie i szkoła. PZWL, Warszawa 2000.

7.    Woynarowska B.: Edukacja zdrowotna. PWN, Warszawa 2007.

8.    Tabak I., Oblacińska A. (red.): Profilaktyka i edukacja zdrowotna w programie wiejskich świetlic środowiskowych. Podręcznik dla opiekunów świetlic. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2007.

9.    Tabak I., Oblacińska A., Jodkowska M.: Metodyka ewaluacji realizacji profilaktyki i edukacji zdrowotnej w programie „Ograniczanie wykluczenia społecznego...”. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2007.

10.    Dzielska A. Jodkowska M., Kołoło H., Oblacińska A., Radiukiewicz K., Tabak I.: Edukacja zdrowotna w programie wiejskich świetlic środowiskowych. Scenariusze zajęć. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2008.

11.    Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 22 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu i organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą (Dz.U.04.282.2814).

12.    Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej z dnia 29 sierpnia 2009 roku (Dz.U.139.1139).

13.    World Health Organization: Research policies for Health For All. Regional Office for Europe, Copenhagen 1988.

14.    Oblacińska A., Woynarowska B., Jodkowska M.: Profilaktyczna opieka zdrowotna nad uczniami – współczesne poglądy dotyczące potrzeb i rozwiązań. Med. Wieku rozwoj., 2003, 7(1 cz. II), 193-203.

15.    World Health Organization: Promoting health through schools. WHO Technical Report Series 870, WHO, Geneva 1997.

16.    Taraszkiewicz M.: Jak uczyć lepiej. Wydawnictwo CODN, Warszawa 1996.

17.    Jodkowska M., Oblacińska A., Tabak I. i wsp.: Nierówności w dostępie uczniów do profilaktycznej opieki zdrowotnej w Polsce w ostatnim roku wdrażania Rządowego Programu „Profilaktyczna opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieżą w środowisku nauczania i wychowania”. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2007.

18.    Woynarowska B., Oblacińska A., Jodkowska M., Ostręga W.:
iStandardy w profilaktycznej opiece zdrowotnej nad uczniami sprawowanej przez pielęgniarkę lub higienistkę szkolną i lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2003.

19.    Oblacińska A., Woynarowska B.: Profilaktyczne badania lekarskie i inne zadania lekarza w opiece zdrowotnej nad uczniami. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2002.

20.    Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 marca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zakresu i organizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą. (Dz.U. Nr 56, poz. 379).

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Izabela Tabak
Zakład Ochrony i Promocji Zdrowia
Dzieci i Młodzieży
Instytut Matki i Dziecka
ul. Kasprzaka 17a, 01-211 Warszawa
tel. (22) 32-77-410
izabela.tabak@imid.med.pl