*Praca finansowana w ramach projektu badawczego MNiSW Nr 2PO5E 125 27

WSTĘP

W ostatnich latach podnoszony jest problem ewentualnego wpływu polimorfizmów genów kodujących niektóre cytokiny na zapadalność i przebieg niektórych przewlekłych schorzeń (1-6). Wobec udowodnionego udziału TGF-β1 w patogenezie wielu stanów chorobowych, również mutacje dotyczące genu tej cytokiny były przedmiotem licznych badań. W szeregu doniesieniach analizowano wpływ polimorfizmu genu TGF-β1 na prze-bieg oraz prognozowanie w schorzeniach, w których niekorzystnym zejściem jest włóknienie (2, 3, 7-9). Wynika to z faktu, że właśnie TGF-β1 jest głównym czynnikiem biorącym udział w modyfikowaniu macierzy pozakomórkowej (ECM – extracellular matrix) oraz w procesie fibrogenezy. Dotychczas opisano osiem polimorfizmów dla genu TGF-β1 (10-14). Dwie najczęściej opisywane zmiany dotyczą eksonu 1: w pozycji +869 (T869C) substytucja tyminy na cytozynę występująca w kodonie 10 (powodująca zamianę reszt aminokwasów leucyny na prolinę) oraz w pozycji +915 (G915C) substytucja guaniny na cytozynę w kodonie 25 (powodująca zamianę reszt aminokwasów argininy na prolinę) (1-3, 8, 9, 15, 16). Z innych często opisywanych polimorfizmów wymienia się dwie zmiany w rejonie promotorowym: w pozycji –800 (G-800A) substytucja guaniny na adeninę oraz w pozycji –509 (C-509T) cytozyny na tyminę. Występowanie polimorfizmu w rejonie promotorowym może skutkować zmianą ilości produkowanego białka kodowanego przez dany gen. Rycina 1 przedstawia lokalizację znanych polimorfizmów genu TGF-β1.

W dostępnym piśmiennictwie nie znaleziono doniesień na temat zależności polimorfizmu genu kodującego tę cytokinę o plejotropowej aktywności z występowaniem oraz przebiegiem przewlekłych zapaleń wątroby (PZW) u dzieci.

CEL PRACY

Celem pracy była ocena ewentualnego udziału czynników genetycznych w modyfikowaniu zawartości TGF-β1 w osoczu i/lub w tkance wątrobowej w przebiegu PZW, a także poszukiwanie korelacji między czterema analizowanymi polimorfizmami genu TGF-β1 a:

– występowaniem PZW u dzieci,

– stężeniem TGF-β1 w osoczu,

– poziomem mRNA genu TGF-β1 w tkance wątrobowej,

– wybranymi parametrami laboratoryjnymi.

PACJENCI I METODY

Badaniami objęto 63 dzieci. W analizowanej grupie było: 21 pacjentów z przewlekłymi zapaleniami wątroby (PZW) (13 dziewcząt i 8 chłopców, w wieku od 6,0 do 18,0 lat, średni wiek 13,0±3,0 lat, mediana 13,0 lat):

– 10 dzieci z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV),

– 4 dzieci z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu C (HCV),

– 7 dzieci z przewlekłym autoimmunologicznym zapaleniem wątroby (AIH).

Grupę kontrolną (porównawczą) (K) stanowiło 42 dzieci: 20 dziewcząt i 22 chłopców, w wieku od 2,0 do 18,0 lat (średni wiek 11,0 ±5,0 lat, mediana 11,0 lat), u których wykonywane badania diagnostyczne pozwoliły wykluczyć: stan zapalny, zaburzenia immunologiczne, zaburzenia odżywienia oraz choroby nowotworowe. Badani w okresie 6 miesięcy poprzedzających oznaczenia nie przyjmowali preparatów immunomodujących. Grupę tę wykorzystano jako porównawczą do analizy oznaczeń wykonywanych we krwi obwodowej.

Analizowano następujące polimorfizmy genu TGF-β1:

– T869C – polimorfizm występujący w eksonie 1, kodon 10, w pozycji „+869” substytucja tyminy na cytozynę (skutkująca zamianą aminokwasów leucyny na prolinę),

– G915C – polimorfizm występujący w eksonie 1, kodon 25, w pozycji „+915” substytucja guaniny na cytozynę (powodująca zamianę aminokwasów argininy na prolinę),

– G-800A – polimorfizm w rejonie promotorowym, w pozycji „–800”, substytucja guaniny na adeninę,

– C-509T – polimorfizm w rejonie promotorowym, w pozycji „–509”, substytucja cytozyny na tyminę.

Pełną analizę czterech badanych polimorfizmów genu TGF-β1 przeprowadzono stosując technikę CAPS (Cleaved Amplified Polymorphic Sequence). Do analizy restrykcyjnej użyto następujących enzymów: MspA1I (T869C), BglI (G915C), MaeIII (G-800A), Eco81I (C-509T).

Stężenie TGF-β1 w osoczu oceniano przy pomocy komercyjnego zestawu opartego na technice Sandwich ELISA (Quantikine, R&D systems, Minneapolis, MN, USA) ściśle wg zaleceń producenta.

Wykrywanie obecności i oznaczanie poziomu mRNA genu TGF-β1 w bioptatach wątroby metodą odwrotnej transkrypcji i łańcuchowej reakcji polimerazy (PCR) w czasie rzeczywistym (Real-Time PCR) przeprowadzono w następujących etapach:

1.    Izolacja RNA przy użyciu zestawu „Total RNA Prep Plus” (A&A Biotechnology, Polska) według instrukcji producenta. Stężenie i czystość wyizolowanego RNA określano metodą spektrofotometryczną, wykorzystując urządzenie Smart SpecTM3000 (Bio-Rad, USA).

2.    Reakcja odwrotnej transkrypcji.

3.    Oznaczanie ilości transkryptu metodą PCR w czasie rzeczywistym.

Do przeprowadzenia analizy wykorzystano zestaw iQSybrGreen Supermix® (Bio-Rad, USA), zawierający 50 mM KCl, 20 mM Tris-HCl pH=8,4; 0,2 mM DTP, 0,025 jednostki/µl polimerazy Taq, 3 mM MgCl2, Sybr Green i 20 nM fluoresceiny. Używano aparatu iCyclerIQ Multicolor Real-Time PCR Detection System (Bio-Rad, USA) oraz 96-dołkowych (0,2 ml) płytek typu „non-skirted” do reakcji PCR w czasie rzeczywistym (BIOplastic, Holandia).

W celu oznaczenia względnej ilości mRNA genu TGF-β1, uzyskany wynik porównywano z analogiczną reakcją dla transkryptu β-aktyny. Ostatecznie obliczenia poziomu ekspresji genu TGF-β1 dokonano w stosunku do mRNA β-aktyny (bact) wg następującego wzoru: TGF-β /bact% = 2-∆Ct x 100%, gdzie ∆Ct=CtTGF-β  – Ctbact. (17, 18). Celem uproszczenia, w dalszych etapach pracy dla oznaczenia wyników powyższych badań zastosowano określenie poziom mRNA genu TGF-β1.

U wszystkich badanych wykonywano następujące oznaczenia laboratoryjne: liczba białych krwinek (WBC), liczba płytek krwi (PLT), odczyn opadania erytrocytów (OB), poziom białka całkowitego (B. całk.), poziom białka C-reaktywnego (CRP) oraz aktywność aminotransferazy alaninowej (ALT) i gammaglutamylotranspeptydazy (GGTP).

Uzyskane dane poddano analizie statystycznej. Do analizy wykorzystano nieparametryczny test ANOVA Kruskal-Wallisa do porównania wielu grup. Do porównania parametrów jakościowych wykorzystano test Persona χ2 wprowadzając poprawkę Yatesa, gdy liczebność podgrupy była mniejsza od 10. W wynikach analiz podano obliczony poziom istotności statystycznej (p); wartości p<0,05 interpretowano jako znamienne statystycznie. Obliczenia wykonano z użyciem pakietu oprogramowania Statistica 7 (StatSoft Inc., USA).

Na przeprowadzenie powyższych badań uzyskano zgodę Niezależnej Komisji Bioetycznej do Spraw Badań Naukowych przy Uniwersytecie Medycznym w Gdańsku (NKEBN/13/2004).

WYNIKI

Częstość występowania poszczególnych polimorfiz-mów genu TGF-β1 u dzieci z PZW i z grupy kontrolnej przedstawiono w tabeli I, II, III oraz IV.

Analizując podgrupy chorych z PZW (AIH, HCV i HBV) obserwowano statystycznie istotną różnicę częstości występowania poszczególnych genotypów polimorfizmu T869C genu TGF-β1 (p<0,05) (tab. I), nie wykazano natomiast istotnych statystycznie różnic w zakresie występowania pozostałych polimorfizmów: G915C (p=0,81), G-800A (p=0,28) ani C-509T (p=0,30) (tab. II, III i IV).

Wartości stężenia TGF-β1 w osoczu dzieci z PZW oraz w grupie kontrolnej przedstawiono w tabeli V.

Nie zaobserwowano istotnej zależności między stężeniem TGF-β1 w osoczu a występowaniem poszczególnych genotypów dla wszystkich badanych polimorfizmów genu TGF-β1 u dzieci z PZW i w grupie kontrolnej oraz w analizowanych podgrupach chorych (AIH, HBV, HCV). Wyniki analizy statystycznej przedstawiono w tabeli VI.

Poziom mRNA genu kodującego TGF-β1 dzieci z PZW przedstawiono w tabeli VII.

Nie obserwowano istotnej zależności między poziomem mRNA genu TGF-β1 w wycinkach wątroby a występowaniem poszczególnych genotypów dla wszystkich badanych polimorfizmów genu TGF-β1 u pacjentów z PZW (AIH, HBV, HCV). Wyniki analizy statystycznej przedstawiono w tabeli VIII.

W całej obserwowanej populacji (PZW, K) nie wykazano statystycznie istotnej zależności między wybranymi parametrami laboratoryjnymi (WBC, PLT, OB, CRP, B.całk., ALT, GGTP) a występowaniem poszczególnych genotypów dla polimorfizmów genu TGF-β1: T869C, G915C i G-800A. W zakresie polimorfizmu w rejonie promotorowym w pozycji –509 stwierdzono: brak istotnej zależności między występowaniem poszczególnych genotypów a: WBC, OB, B. całk., ALT i GGTP. Wykazano natomiast statystycznie istotną zależność w zakresie liczby płytek krwi; dotyczyło to porównania homozygot z mutacją i heterozygot (wartości wyższe stwierdzano u osobników homozygotycznych wobec zmutowanego allelu) oraz stężenia CRP – dotyczyło to porównań – heterozygot i homozygot dzikich (wartości wyższe w grupie homozygot dzikich oraz heterozygot i homozygot z mutacją (wartości wyższe u homozygot z mutacją). Szczegółowe wyniki analizy statystycznej przedstawiono w tabeli IX.

OMÓWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA

W związku z tym, że TGF-β1 bierze niewątpliwie udział w tworzeniu macierzy pozakomórkowej oraz aktywnie uczestniczy w procesach naprawczych, interesująca wydaje się ocena ewentualnego wpływu polimorfizmu genu kodującego tę wszechstronnie działającą cytokinę na występowanie i przebieg przewlekłych stanów zapalnych, zwłaszcza tych, których niekorzystnym zejściem jest włóknienie (2, 3, 7-9).

W związku licznymi i jednocześnie kontrowersyjnymi doniesieniami na temat predyspozycji wynikającej z obecności polimorfizmów genu TGF-β1 do występowania oraz modyfikowania przebiegu wielu schorzeń, a jednocześnie pojedynczymi obserwacjami dotyczącymi dzieci, w niniejszych badaniach podjęto próbę oceny powyższego zagadnienia w tej grupie wiekowej u pacjentów z przewlekłymi zapaleniami wątroby. Badano cztery najczęściej opisywane polimorfizmy: w eksonie 1, w kodonie 10 i 25 oraz dwa polimorfizmy w rejonie promotorowym: w pozycji –800 i w pozycji –509. Oceniono częstość występowania oraz dystrybucję poszczególnych genotypów dla badanych polimorfizmów genu TGF-β1 zarówno w grupie kontrolnej, jak i u dzieci z PZW, nie obserwując istotnych statystycznie różnic między analizowanymi populacjami dzieci. W grupie dzieci chorych z PZW nie wykazano istotnych statystycznie różnic w występowaniu poszczególnych genotypów badanych polimorfizmów genu TGF-β1 w zależności od rozpoznania. Spostrzeżenia te są zgodne z doniesieniami Suzuki i wsp. dotyczącymi dorosłych pacjentów z PZW typu C (9). Również wyniki badań Gewaltig i wsp. są analogiczne z otrzymanymi w niniejszej pracy, poza polimorfizmem w kodonie 25. Autorzy wykazali bowiem wyłącznie w grupie kontrolnej występowanie homozygot (915C/C), natomiast wśród chorych z PZW typu C zdecydowanie dominowali osobnicy heterozygotyczni (915G/C) (3).

Kimura i wsp. na podstawie badań ponad 200-osobowej grupy chorych z PZW typu C wykazali, że u osobników heterozygotych i posiadających dwa allele GG w rejonie promotorowym w pozycji –509 szybciej dochodziło do zahamowania replikacji wirusa i jego eliminacji niż u osobników homozygotycznych CC (19).

Wobec znanego niebezpieczeństwa powikłań onkologicznych u pacjentów zakażonych przewlekle wirusami hepatotropowymi (HBV i HCV) wielu autorów poszukiwało ewentualnej zależności między obecnością różnych polimorfizmów genu TGF-β1 a ryzykiem wystąpienia raka wątrobowokomórkowego (HCC). Szereg badań wskazuje na fakt, iż obecność polimorfizmów skutkujących wyższą produkcją TGF-β1 wiąże się z niższą częstością zachorowań na HCC (16, 20). Być może podwyższone stężenie tej cytokiny, która charakteryzuje się silnym działaniem immunosupresyjnym i antyproliferacyjnym prowadzi do hamowania rozwoju nowotworu (21, 22).

W niniejszej pracy nie wykazano zależności między stężeniem TGF-β1 w osoczu oraz poziomem mRNA genu TGF-β1 w wycinkach wątroby a poszczególnymi genotypami badanych polimorfizmów. Podobne obserwacje dotyczące poziomu tej cytokiny w osoczu u chorych z PZW typu C w zależności od polimorfizmu genu TGF-β1 w kodonie 25 przedstawił Gewaltig i wsp. (3).

W ramach niniejszej pracy badano także, czy obecność któregokolwiek z analizowanych polimorfizmów genu TGF-β1 miała wpływ na wyniki wybranych badań laboratoryjnych. Dla całej badanej grupy jedynie w przypadku polimorfizmu w rejonie promotorowym (–509) obserwowano taką zależność. U dzieci homozygotycznych (–509T/T) obserwowano wyższe poziomy białka C-reaktywnego w surowicy i większą liczbę płytek krwi w badaniu morfotycznym krwi w porównaniu z heterozygotami i homozygotami (–509C/T, –509C/C). Są to spostrzeżenia interesujące w związku z tendencją do podwyższonej liczby płytek krwi oraz wyższego stężenia CRP w przewlekłych stanach zapalnych. Być może u osobników homozygotycznych (–509T/T) proces chorobowy jest bardziej nasilony i ma tendencję do przewlekania się. Mogą za tym przemawiać obserwacje Lee-Chen i wsp. oraz Yang i wsp. dotyczące częstszego występowania poważnych powikłań u dzieci ze schorzeniami nefrologicznymi, u których odnotowano wyższą częstość tego właśnie genotypu (23, 24).

Wydaje się jednak, że na podstawie wyników uzyskanych w grupie pacjentów z PZW nie można wyciągać ogólnych wniosków. Ograniczenia powyższe wynikają przede wszystkim z niewielkiej liczby dzieci z PZW, co utrudnia analizowanie wyników badań w grupach z różnymi rodzajami PZW. Podstawowym problemem w interpretowaniu wyników badań uzyskanych z materiału tkankowego (biopsja wątroby) był, uwarunkowany zastrzeżeniami natury etycznej, brak materiału biopsyjnego grupy kontrolnej złożonej ze zdrowych dzieci. Analiza danych z piśmiennictwa dotycząca grup kontrolnych, a właściwie porównawczych wobec chorych z PZW wykazała, że autorzy korzystali głównie z populacji pacjentów, u których stwierdzano patologię wątroby o niewielkim bądź minimalnym nasileniu i u których istniały medyczne wskazania do wykonania biopsji tego narządu (25, 26). Wydaje się więc, że stworzenie grupy kontrolnej dla porównania wyników badań ocenianych w tkance wątrobowej jest bardzo trudne lub nawet wręcz niemożliwe. Mimo, że wyniki dotyczące dzieci z PZW w przedstawianych badaniach mogą mieć ograniczoną wartość, zdecydowano się jednak na ich przedstawienie wobec braku informacji na temat badań molekularnych w populacji dziecięcej w dostępnym piśmiennictwie.

Doniesienia z ostatnich lat podkreślają, że w kompleksowej analizie różnych cytokin, w tym TGF-β1, należy brać pod uwagę także zmiany dotyczące nie tylko genu kodującego sam TGF-β1, ale także białek biorących udział w jego aktywacji, białek receptorowych czy białek z rodziny Smad uczestniczących w wewnątrzkomórkowej transdukcji sygnału (15, 27-30). Dalsze badania pozwolą zapewne na bardziej dokładne określenie biologicznej roli TGF-β1 w rozwoju przewlekłych zapaleń wątroby u dzieci

WNIOSKI

1.    Analizowane polimorfizmy genu TGF-β1 nie wpływają na występowanie i przebieg kliniczny przewlekłych zapaleń wątroby u dzieci.

2.    Wobec stosunkowo niewielkiej liczebności analizowanej grupy pacjentów z PZW, wskazane wydaje się przeprowadzenie analogicznych, kompleksowych badań w większych populacjach pacjentów z przewlekłymi zapalnymi schorzeniami wątroby.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Cantor M.J., Nickerson P., Bernstein C.N.: The role of cytokine gene polymorphisms in determining disease susceptibility and phenotype in inflammatory bowel disease. Am. J. Gastroenterol., 2005, 100(5), 1134-1142.

2.    Cotton S.A., Gbadegesin R.A., Williams S., Brenchley P.E., Webb N.J.: Role of TGF-beta1 in renal parenchymal scarring following childhood urinary tract infection. Kidney Int., 2002, 61(1), 61-67.

3.    Gewaltig J., Mangasser-Stephan K., Gartung C., Biesterfeld S., Gressner A.M.: Association of polymorphisms of the transforming growth factor-beta1 gene with the rate of progression of HCV-induced liver fibrosis. Clin. Chim. Acta, 2002, 316(1-2), 83-94.

4.    Mak J.C., Leung H.C., Ho S.P., Law B.K., Ho A.S., Lam W.K., Ip M.S., Chan-Yeung M.M.: Analysis of TGF-beta(1) gene polymorphisms in Hong Kong Chinese patients with asthma. J. Allergy Clin. Immunol., 2006, 17(1), 92-96.

5.    Park B.L., Han I.K., Lee H.S., Kim L.H., Kim S.J., Shin H.D.: Identification of novel variants in transforming growth factor-beta 1 (TGF-β1) gene and association analysis with bone mineral density. Hum. Mutat., 2003, 22(3), 257-258.

6.    Vidigal P.G., Germer J.J., Zein N.N.: Polymorphisms in the interleukin-10, tumor necrosis factor-alpha, and transforming growth factor-beta1 genes in chronic hepatitis C patients treated with interferon and ribavirin. J. Hepatol., 2002, 36(2), 271-277.

7.    Bayat A., Bock O., Mrowietz U., Ollier W.E., Ferguson M.W.: Genetic susceptibility to keloid disease and hypertrophic scarring: transforming growth factor beta1 common polymorphisms and plasma levels. Plast. Reconstr. Surg., 2003, 111(2), 535-543.

8.    Osterreicher C.H., Datz C., Stickel F., Hellerbrand C., Penz M., Hofer H., Wrba F., Penner E., Schuppan D., Ferenci P.: TGF-beta1 codon 25 gene polymorphism is associated with cirrhosis in patients with hereditary hemochromatosis. Cytokine, 2005, 1(2), 142-148.

9.    Suzuki S., Tanaka Y., Orito E., Sugauchi F., Hasegawa I., Sakurai M., Fujiwara K., Ohno T., Ueda R., Mizokami M.: Transforming growth factor-beta-1 genetic polymorphism in Japanese patients with chronic hepatitis C virus infection. J. Gastroenterol. Hepatol., 2003, 18(10), 1139-1143.

10.    Cambien F., Ricard S., Troesch A., Mallet C., Générénaz L., Evans A., Arveiler D., Luc G., Ruidavets J.B., Poirier O.: Polymorphisms of the transforming growth factor-beta 1 gene in relation to myocardial infarction and blood pressure. The Etude Cas-Témoin de l’Infarctus du Myocarde (ECTIM) Study. Hypertension, 1996, 28(5), 881-887.

11.    Derynck R., Rhee L., Chen E.Y., Van Tilburg A.: Intron-exon structure of the human transforming growth factor-β precursor gene. Nucleic Acids Res., 1987, 15, 3187-3189.

12.    Grainger D.J., Heathcote K., Chiano M., Snieder H., Kemp P.R., Metcalfe J.C., Carter N.D., Spector T.D.: Genetic control of the circulating concentration of transforming growth factor type beta1. Hum. Mol. Genet., 1999, 8(1), 93-97.

13.    Langdahl B.L., Knudsen J.Y., Jensen H.K., Gregersen N., Eriksen E.F.: a sequence variation: 713-8delC in the transforming growth factor-beta 1 gene has higher prevalence in osteoporotic women than in normal women and is associated with very low bone mass in osteoporotic women and increased bone turnover in both osteoporotic and normal women. Bone, 1997, 20(3), 289-294.

14.    Syrris P., Carter N.D., Metcalfe J.C., Kemp P.R., Grainger D.J., Kaski J.C., Crossman D.C., Francis S.E., Gunn J., Jeffery S., Heathcote K.: Transforming growth factor-beta1 gene polymorphisms and coronary artery disease. Clin. Sci., 1998, 95(6), 659-667.

15.    Bayat A., Watson J.S., Stanley J.K., Ferguson M.W., Ollier W.E.: Novel single nucleotide polymorphisms in the 3’-UTR of the TGFbetaRI and TGFbetaRIII genes. Eur. J. Immunogenet., 2002, 29(5), 445-446.

16.    Kim Y.J., Lee H.S., Im J.P., Min B.H., Kim H.D., Jeong J.B., Yoon J.H., Kim C.Y., Kim M.S., Kim J.Y., Jung J.H., Kim L.H., Park B.L., Shin H.D.: Association of transforming growth factor-beta1 gene polymorphisms with a hepatocellular carcinoma risk in patients with chronic hepatitis B virus infection. Exp. Mol. Med., 2003, 35(3), 196-202.

17.    Lutfalla G., Uze G.: Performing quantitative reverse-transcribed polymerase chain reaction experiments. Methods Enzymol., 2006, 410, 386-400.

18.    Sambrook J., Russel D.: Molecular cloning: a laboratory manual. 3rd edition. Cold Spring Harbor Laboratory Press, Cold Spring Harbor, NY (USA), 2001.

19.    Kimura T., Saito T., Yoshimura M., Yixuan S., Baba M., Ji G., Muramatsu M., Kawata S.J.: Association of transforming growth factor-beta 1 functional polymorphisms with natural clearance of hepatitis C virus. Infect. Dis., 2006, 193(10), 1371-1374.

20.    Migita K., Miyazoe S., Maeda Y., Daikoku M., Abiru S., Ueki T., Yano K., Nagaoka S., Matsumoto T., Nakao K., Hamasaki K., Yatsuhashi H., Ishibashi H., Eguchi K.: Cytokine gene polymorphisms in Japanese patients with hepatitis B virus infection – association between TGF-beta1 polymorphisms and hepatocellular carcinoma. J. Hepatol., 2005, 42(4), 505-510.

21.    Tang B., Böttinger E.P., Jakowlew S.B., Bagnall K.M., Mariano J., Anver M.R., Letterio J.J., Wakefield L.M.: Transforming growth factor-beta1 is a new form of tumor suppressor with true haploid insufficiency. Nat. Med., 1998, 4(7), 802-807.

22.    Ziv E., Cauley J., Morin P.A., Saiz R., Browner W.S.: Association between the T29-->C polymorphism in the transforming growth factor beta1 gene and breast cancer among elderly white women: The Study of Osteoporotic Fractures. JAMA, 2001, 285(22), 2859-2863.

23.    Lee-Chen G.J., Liu K.P., Lai Y.C., Juang H.S., Huang S.Y., Lin C.Y.: Significance of the tissue kallikrein promoter and transforming growth factor-beta1 polymorphisms with renal progression in children with vesicoureteral reflux. Kidney Int., 2004, 65(4), 1467-1472.

24.    Yang Y.H., Lai H.J., Kao C.K., Lin Y.T., Chiang B.L.: The association between transforming growth factor-beta gene promoter C-509T polymorphism and Chinese children with Henoch-Schönlein purpura. Pediatr. Nephrol., 2004, 19(9), 972-975.

25.    Kanzler S., Baumann M., Schirmacher P., Dries V., Bayer E., Gerken G., Dienes H.P., Lohse A.W.: Prediction of progressive liver fibrosis in hepatitis C infection by serum and tissue levels of transforming growth factor-beta. J. Viral. Hepatol., 2001, 8(6), 430-437.

26.    Marek B., Kajdaniuk D., Mazurek U., Janczewska-Kazek E., Strzałka B., Beniowski M., Kos-Kudła B., Kajdaniuk J., Niedziołka D., Ostrowska Z., Borgiel-Marek H., Siemińiska L., Nowak M., Pakuła D., Gatnar A., Gnot R., Filipczyk P.: Ocena ilościowa mRNA TGF-β1 w bioptacie wątroby w powiązaniu ze średniodobowym stężeniem TGF-β1 w surowicy u chorych z przewlekłym zapaleniem wątroby typu B. Pol. Arch. Med. Wewn., 2005, 114(2), 738-745.

27.    Harrison R.E., Berger R., Haworth S.G., Tulloh R., Mache C.J., Morrell N.W., Aldred M.A., Trembath R.C.: Transforming growth factor-beta receptor mutations and pulmonary arterial hypertension in childhood. Circulation, 2005, 111(4), 435-441.

28.    Hattori H., Matsuzaki A., Suminoe A., Ihara K., Nagatoshi Y., Sakata N., Kawa K., Okamura J., Hara T.: Polymorphisms of transforming growth factor-beta1 and transforming growth factor-beta1 type II receptor genes are associated with acute graft-versus-host disease in children with HLA-matched sibling bone marrow transplantation. Bone Marrow Transplant., 2002, 30(10), 665-671.

29.    Monteleone G., Kumberova A., Croft N.M., McKenzie C., Steer H.W., MacDonald T.T.: Blocking Smad7 restores TGF-
-beta1 signaling in chronic inflammatory bowel disease. J. Clin. Invest., 2001, 108(4), 601-609.

30.    Okamura J., Hara T.: Polymorphisms of transforming growth factor-beta1 and transforming growth factor-beta1 type II receptor genes are associated with acute graft-versus-host disease in children with HLA-matched sibling bone marrow transplantation. Bone Marrow Transplant., 2002, 30(10), 665-671.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Anna Liberek
Katedra i Klinika Pediatrii,
Gastroenterologii,
Hepatologii i Żywienia Dzieci
Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
ul. Nowe Ogrody 1/6, 80-803 Gdańsk
tel./fax (0-58) 302-25-91
alib@amg.gda.pl